سایت تخصصی تاریخ اسلام

تاریخ یعقوبی از قدیمترین تاریخ‌های عمومی به زبان عربی، نوشته احمدبن ابی یعقوب بن جعفربن وَهْب بن واضح یعقوبی است.این کتاب خلاصه‌ای است از تاریخ جهان از آغاز تا میانه‌های سده ۳ق است که نکات آشکاری در مورد سازمان اداری و تشکیلاتی حکومت‌های سده ۲ و سده ۳ق روشن می‌کند. منشیگری و کاتب بودن یعقوبی به او کمک کرد تا اطلاعات گرانبهایی را در کتاب خود بگنجاند.ویژگی آشکار تاریخ یعقوبی یاد سرگذشت امامان شیعه است .او به مناسبت ذکر وفات ائمه، خلاصه‌ای از سرگذشت و سخنان آنان را تا امام علی النقی آورده است.بخش نخست کتاب ــ که در بارة تاریخ پیش از اسلام است ــ مقدمه‌ای داشته که در دست نیست. در بخش فعلی کتاب که از میانه داستان آفرینش آغاز شده سرگذشت پیامبران از آدم تا عیسی علیهم‌السلام و پس از آن تاریخچه‌ای از پادشاهان و ملل و ممالک جهان آمده است. یعقوبی در بیان تاریخ پیامبران از قرآن مجید و مآخذ اسلامی و کتب عهدین از جمله اناجیل اربعه نقل و اقتباس کرده است.

مهمترين كتاب يعقوبى، كتاب تاريخ اوست كه نام مشخصى جز تاريخ اليعقوبى براى آن ياد نشده است. تاريخ يعقوبى، يك دوره تاريخ عمومى است كه از هبوط آدم آغاز شده، پس از آن به ظهور اسلام رسيده و حوادث را تا سال 259 ادامه داده است.

با توجه به تاريخ نگارش اين اثر، بايد دانست كه تاريخ يعقوبى، قديمى‏ترين تاريخ عمومى است كه در تمدن اسلامى نگاشته شده و به دست ما رسيده است.

چاپ رايج تاريخ يعقوبى (از انتشارات «دار صادر» بيروت ) در حال حاضر، در دو مجلد است:

مجلد اول، از ابتداى زندگى آدم (ع) تا پيدايش اسلام‏

مجلد دوم، از ابتداى اسلام تا سال 259

شيوه نگارش اين كتاب، شيوه‏اى تاريخى است نه حديثى. بدين معنا كه يعقوبى مانند برخى از مورخان محدث، حوادث تاريخى را به صورت حديث با ذكر سلسله سند نياورده، بلكه به عنوان يك مورخ، پس از استفاده از مآخذ مختلف، كتاب خود را تأليف كرده است. كار او از اين حيث شبيه كتاب اخبار الطوال دينورى ومروج الذهب مسعودى است نه مانند تاريخ طبرى. بايد توجه داشت كه، گر چه شكل تأليف كتاب «تاريخى» است، اما به دليل آن كه وى سند مطالب خود را نياورده راه را براى بررسى سندى نقلها بر محققان بسته است.

افزون بر آن، سير تدوين كتاب يعقوبى، بر اساس «سالشمار» نيست، بلكه بر اساس سر فصلهاى تاريخى مانند روى كار آمدن خلفاست. اين شيوه‏اى است كه مسعودى هم در كتاب مروج الذهب از آن پيروى كرده در حالى كه در تاريخ طبرى حوادث به صورت سالشمار آمده است.

نكته‏اى كه باعث تأسف است آن كه در نسخه‏هاى محدود بر جاى مانده، مقدمه مجلد اول از بين رفته و به همين دليل كيفيت تدوين آن و نيز مآخذى كه مؤلف براى كتاب خود بيان كرده، به دست ما نرسيده است. آنچه مسلم است اين كه مجلد اول كتاب يعقوبى، با توجه به آن كه وى در عصرى مى‏زيسته كه آثار زيادى از فرهنگ ساير ملل به عربى درآمده بوده، بر اساس مآخذ زيادى نوشته شده و به همين دليل مشتمل بر آگاهيهاى منحصرى است كه در منبعى ديگر وجود ندارد. طبعا منابعى كه در دسترس بوده، هر كدام با شيوه‏هاى معمول در فرهنگهاى وابسته تأليف شده و به همين دليل امكان اعتماد به آنها به طور كامل وجود نداشته است. اين مطلب، شامل منابع اسرائيلى نيز مى‏شود كه يعقوبى در مجلد نخست و در اخبار انبياء از آنها بهره برده است.

خوشبختانه مقدمه مجلد دوم در دست است و وى به اجمال به برخى از منابع خود اشاره كرده است. يعقوبى آنجا يادآور شده است كه قصد تأليف كتابى مختصر را داشته و لذا بسيارى از اشعار و همچنين اخبار طولانى را از آن حذف كرده است. با اين حال، مقايسه‏اى كوتاه ميان تاريخ يعقوبى با آثار حتى مفصل ديگر، نشان مى دهد كه وى به دليل دسترسى به برخى از منابع، اخبار بسيار بديعى را در كتاب خود آورده كه در كتابهاى ديگر نيامده است.

روش یعقوبی در مجلد دوم ، تحقیق در روایات و گزینش آنهاست ؛ او، برخلاف مورخان اخباری ، چون طبری ، سلسلة اسناد روایات را به دست نداده ، بلکه پس از بررسی و تدقیق در اخبار راویان و سیره نویسان و مورخان و تفاوتهای آنها گزارشی جامع از اخبار و روایات فراهم آورده است . یعقوبی در مقدمة این جلد، ضمن معرفی مآخذ خود، شماری از راویان و اخباریان و نسب شناسان مشهور سده های دوم و سوم را نام برده است.

ویژگی بارز تاریخ یعقوبی ، که نشان از شیعه بودن مؤلف دارد، ذکر احوال امامان شیعه علیهم السلام است . وی به مناسبت ذکر وفات ائمه ، خلاصه ای از سرگذشت و سخنان آنان را تا امام علی النقی علیه السلام آورده است . یعقوبی ضمن یاد کردن از علی علیه السلام و منزلت او و فضایل اهل بیت علیهم السلام ، در بارة شخصیت ابوطالب ، حدیث غدیرخم و حدیث ثقلین ، ماجرای سقیفه ، خلفای نخست و امام حسن علیه السلام ، طلحه و زبیر و زبیریان و امویان و قیام زیدبن علی نیز مطالبی آورده است

تاريخ يعقوبى را مرحوم دكتر محمد ابراهيم آيتى به همراه مقدمه‏اى سودمند در دو جلد ترجمه كرده و در سال 1342 شمسى توسط بنگاه ترجمه و نشر كتاب منتشر شده است.

فهرست متن اصلی:

جلد اول: آدم و حوا الی أديان العرب‏

جلد دوم: مقدمه الی بنی العباس

فهرست ترجمه:

جلد اول: تاریخ ماقبل از اسلام الی تاریخ اسلام

جلد دوم: تاریخ اسلام

نام و نسب يعقوبى‏

«احمد بن ابى يعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح» نامى است كه از يعقوبى در منابع شرح حال ياد مى‏شود. وى به عنوان كاتب و اخبارى شهرت دارد. لقب نخست، اشاره به شغل دبيرى در دربار عباسى است و لقب دوم، به اعتبار مورخ بودن وى و آشنائى او با اخبار تاريخى. از او با عنوان «مصرى» و «اصفهانى» هم ياد شده كه نشان از تعلق وطنى اجداد او دارد. خود وى در بغداد به دنيا آمده و همانجا زيست كرده است. لقب «عباسى» براى وى، از آنجاست كه جد او «واضح» از موالى منصور عباسى بوده و به همين دليل خاندان يعقوبى، از موالى عباسيان شمرده شده‏اند.

تاريخ تولد وى دانسته نيست؛ اما «ياقوت حموى» تاريخ وفاتش را سال 284 هجرى دانسته است. وى در كتاب «مشاكلة الناس» خود، روال تاريخى كتاب را به معتضد عباسى (خلافت از بيستم رجب سال 279 تا ربيع الثانى 289) خاتمه داده است. به علاوه، در كتاب البلدان از سقوط طولونيان كه درسال 292 اتفاق افتاده ياد مى‏كند. در اين صورت وى بايد حداقل تا سال 292 زنده بوده باشد.

واضح، در زمان منصور مدتى حاكم ارمينيه و آذربايجان و مصر بود، همچنان كه پدر يعقوبى از كارمندان عالى رتبه ديوان بريد به شمار مى‏رفت. از مشاغل يعقوبى اطلاعى در دست نيست اما در صورتى كه «كاتب» لقب خود وى باشد، مى‏تواند اشاره به آن باشد كه مانند پدرش به نوعى كار دبيرى در يكى از ديوانها مشغول بوده است.

تشيع يعقوبى‏

گفته‏اند واضح جد وى، علائق شيعى داشته و همو بوده كه در زمان مسؤوليت «بريد» مصر، ادريس بن عبدالله بن حسن - برادر نفس زكيه - را به مغرب فرارى داد و جانش را بر سر اين كار گذاشت و گويا به دست هادى عباسى به قتل رسيد.

بدين ترتيب بايد گفت، تشيع در خاندان يعقوبى، به صورت سنتى وجود داشته و اين علائق به يعقوبى مورخ نيز رسيده است. دانسته است كه شيعيان امامى، در اين دوران، در عين تشيع، در داخل دولت، به كارهاى ادارى اشتغال داشته‏اند. نمونه روشن، على بن يقطين است كه به دستور امام كاظم (ع) در دولت عباسى مشغول بود.

بدون شك، يعقوبى مورخى شيعه مذهب است كه آثار تشيع وى در كتاب تاريخش كاملا روشن است. اخبار وى در داستان سقيفه، برخوردهاى خلفا و نيز سيرى كه از خلافت امير مؤمنان (ع) بدست مى‏دهد، نشان از تشيع كامل، اما تا اندازه‏اى معتدل وى دارد. وى در سيرى كه از تاريخ حوادث اسلام ارائه داده، پس از آغاز بحث از حكومت معاويه، به موازات عناوينى كه براى روى كار آمدن خلفا دارد، از امامان شيعه (ع) نيز سخن مى‏گويد. عناوينى چون «وفاة الحسن بن على»، «مقتل حسين بن على»، «وفاة على بن الحسين»، «وفاة ابى جعفر محمد بن على»، «وفاة ابى عبدالله جعفر بن محمد و آدابه»، «وفاة موسى بن جعفر»، «وفاة على الرضا» (عليهم السلام) از جمله اين عناوين است كه ذيل آنها كلمات قصارى نيز از آن بزرگواران نقل مى‏كند.

آثار يعقوبى‏

يعقوبى به عنوان مورخ و جغرافى‏دان شناخته مى‏شود. آثار وى نيز در همين دو زمينه تأليف شده است. از ميان چندين كتابى كه در منابع مختلف به وى منسوب شده، تنها سه كتاب وى بر جاى مانده است. عناوين كتابهاى مفقود وى عبارتند از: «كتاب المسالك و الممالك»، «فتح افريقيه و اخبارها» و «اخبار الطاهريين».

اما سه عنوان كتاب وى كه بر جاى مانده و هر سه به چاپ رسيده عبارتند از:

1-تاريخ‏

2-البلدان‏

3-مشاكلة الناس لزمانهم‏

دو كتاب «البلدان» و «مشاكله»، هر دو كم حجم‏اند. «البلدان» به زبان فارسى نيز ترجمه شده است. البلدان، جغرافى عمومى شهرهاست كه فوائد تاريخى بسيار مهمى دارد. كتاب «مشاكله» نيز درباره تقليد مردمان هر زمان از خلق و خوى خليفه حاكم است كه با نمونه‏هاى تاريخى ارائه شده است.