کتابشناسی کتاب التاریخ و منهج البحث التاریخی
کتاب همانطور که از عنوان آن پیداست در مورد تاریخ و روش های بررسی تاریخ است. کتاب به دو بخش عمده تقسیم شده است. در بخش اول کتاب مولف بیشتر به خود تاریخ و چیستی آن می پردازد. در بخش دوم به صورت مفصل به روش های تحقیق در تاریخ اشاره می کند. من حیث المجموع می توان دسته بندی و مطالب کتاب را خوب ارزیابی کرد و کاربران سایت تاریخ اسلام که به زبان عربی مسلط هستند مسلما می توانند از این کتاب استفاده لازم را ببرند. در حین جستجو برای این کتاب به نکته ی قابل توجهی برخورد کردم و آن ادعای دکتر حسن العارف بود که مدعی شده بود این کتاب متاسفانه سرقت علمی از کتاب المنهج التاریخی نوشته دکتر حسن العثمان است. و تمام عناوین و رئوس مطالب را از آن کتاب که قدیمی تر نیز هست، برداشت کرده و بدون ذکر منبع در کتاب گنجانده است. برای اطلاعات بیشتر راجع به این نکته می توانید به سایت الجزیره الثقافیة مراجعه کنید.
علی ای حال من خودم این نکته را بررسی نکردم و قضاوت را به کاربران محترم سایت تخصصی تاریخ اسلام واگذار می کنم. لازم به ذکر است در این نوشتار فقط توضیحاتی در مورد این کتاب ارائه کردم و مجالی برای نقد و بررسی این کتاب پیدا نکرده ام.
رئوس مطالب در بخش اول این کتاب:
مولف کتاب را با تعریف تاریخ شروع کرده است و شرح مبسوطی در مورد تعریف تاریخ از نگاه دانشمندان غربی –از قدیم تا به امروز- و همچنین دانشمندان عربی داده است.
پس از آن مولف به طرح سوال مهمی پرداخته است: چرا از تاریخ استفاده می کنیم؟
در بخش اول این کتاب مولف مسئله پیدایش و مراحل تطور علم تاریخ را بررسی کرده و مکاتب مختلف تاریخی را به تفصیل توضیح داده است. و نگاه های مختلف را به علم تاریخ به خوبی تبیین کرده است.
در ادامه مولف مطالبی را در مورد تاریخ تحلیلی در کتاب گنجانده است که به نظر سودمند و مفید می رسد.
دکتر قاسم یزبک سپس به خصوصیات مورخ اشاره می کند. و بر این عقیده است که هر شخصی که وقایع گذشته را می نویسد مورخ نیست بلکه مورخ باید خصوصیات و شاخصه هایی را داشته باشد. البته بخشی از این خصوصیات به نظر بیشتر به توصیه های اخلاقی شبیه است اما برخی از شاخصه ها بسیار جالب به آن پرداخته است.
در آخرین قسمت از بخش اول کتاب، علوم کمکی تاریخ را به تفصیل ذکر کرده است و رابطه هر کدام از این علوم را با علم تاریخ توضیح داده است.
نویسنده علومی را که به عنوان علوم کمکی تاریخ معرفی کرده است از این قرار است:
لغت
فقه الغة
نسخه شناسی
سکه شناسی
جغرافیا
اقتصاد
علوم اجتماعی
ادبیات
سیاست
پس از این بخش دوم کتاب آغاز می شود که در مورد روش های عملی برای تحقیق و پژوهش در تاریخ است. ما در اینجا مهمترین عناوین این بخش را به اختصار می آوریم
جمع آوری منابع و مراجع
جمع آوری اسناد رسمی و روش نقد و بررسی آنها
روش های نقد و بررسی متون و وقایع تاریخی
طریقه اثبات حقایق تاریخی
روش هایی برای ترکیت منابعی که جمع آوری کرده ایم
بررسی اجتهاد در تاریخ
روش ارائۀ اثر تاریخی و شرایط آن
