سایت تخصصی تاریخ اسلام

ناسخ التواریخ

 تالیف«میرزا تقی خان لسان الملک»، متخلص به«سپهر»، فرزند میرزا محمد علی است.

وی در سال 1216 هجری قمری در شهر کاشان به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی خود را در کاشان گذرانید و سپس به خدمت ملک الشعری صبادرآمد و دختر وی را به زنی گرفت و مدتی نیز در خدمت پدرزن خود بود.
پساز درگذشت ملک الشعرا به اتفاق برادر زن خود محمد حسین خان عندلیب بهتهران آمد. پس از مدتی به دلیل برهم خوردن میانه اش با عندلیب به کاشانرفت و در دستگاه شاهزاده محمود میرزا حاکم نهاوند مشغول کار شد.

سپهرسال 1245 هجری به همراه فتحعلیشاه به فارس رفت. پس از درگذشت فتحعلیشاهدوباره به کاشان بازگشت. سپهر در زمان محمدشاه به تهران آمد و شغل استیفارا بر عهده گرفت و تا مرگ محمد شاه (1264 هـ.ق.) در همین شغل بود. اما باجلوس ناصرالدین شاه بر تخت سلطنت، مامور کاشان شد و تا سال 1267 هجری درآن جا ماند. سپس به تهران بازگشت و در سال 1272 لقب «لسان الملک» گرفت وسرانجام در سال 1297 در تهران درگذشت.

ناسخ التواریخ کتابی است در تاریخ عمومی عالم در 9 جلد که سپهر در سال 1258هجری قمری به دستور محمد شاه مامور تالیف آن شد و در سال 1274 به پایانرسانید. بخش تاریخ قاجاریه ی ناسخ التواریخ کتاب مستقلی است که از تاسیس حکومت قاجار تا وقایع ده سال سلطنت ناصرالدین شاه را در برمی گیرد.

سپهر در نگارش بخش قاجاریه از دیده ها و شنیده های خود و اسناد و مدارک رسمی بهره برده است.

نخستین بار بخش قاجار ناسخ التواریخ به تصحیح «جهانگیر قائم مقامی» در سال 1337 خورشیدی توسط انتشارات امیرکبیر چاپ و منتشر شد.

«محمد باقر بهبودی» نیز در سال 1344 خورشیدی این اثر را تصحیح و در سلسله انتشارات اسلامیه منتشر کرد.

آخرین تصحیح از ناسخ التواریخ به اهتمام «جمشید کیانفر» انجام یافته که در سال 1377 خورشیدی توسط انتشارات اساطیر به چاپ رسیده است.

فهرست متن:

جلد 1: زندگی پیامبر (از آغاز تا هجرت)

جلد 2: زندگی پیامبر (هجرت، وقایع سال اول تا پایان سال ششم)

جلد 3: زندگی پیامبر (وقایع سال هفتم تا پایان سال دهم)

جلد 4: زندگی پیامبر (رحلت پیامبر، صفات، متعلقات)

جلد 5: زندگی پیامبر (اعلام)

بخش ابوبکر ابی قحافه

بخش عمر ابن خطاب

بخش عثمان ابن عفّان

ناسخ التواریخ، میراث مکتوم شیعه

شاید یکی از معدود کتابهایی که مورخان شیعه در مورد تاریخ عمومی جهان نوشته اند، همین کتاب ناسخ التواریخ است.و به قول کنت گوبینو:«مولف دست به کاری زده که در اروپا هیئتی مرکب از چندین تن باید بدان اقدام کنند»
این کتاب توسط دانشمند محترم مرحوم محمد تقی سپهر(متوفی:297ه.ق) و فرزندش عباسقلیخان سپهر به رشته تحریر درآمده.
مولف در ابتدای این کتاب نحوه پیدایش انسان را در مکاتب مختلف مورد بررسی قرار داده است. و سعی کرده تاریخ بشریت را از هبوط آدم تا سلسله قاجاریه  در کتاب ذکر کند.
بنابر نقل خود مرحوم سپهر ایشان کتابهای مختلفی را به عنوان منبع استفاده کرده اما مرحوم سپهر هیچ گاه ادعا نکرده است که تمامی مطالب در کتاب ناسخ التواریخ صحیح و درست است. بلکه سعی نموده اقوال تاریخی هر ملتی را بنابر نقل خودشان ذکر کند.شاید بتوان گفت مرحوم سپهر در این کار سبکی شبیه سبک کتاب بحارالانوار را پیش گرفت است. با مطالعه این کتاب به زودی متوجه می شویم که مرحوم سپهر در انعکاس تاریخ هر ملتی -به صورت نسبی- موفق بوده است. مثلا تاریخ یهود،تاریخ روم باستان، تاریخ ایران، تاریخ هند،تاریخ انبیا و..... تقریبا همان چیزی است که امروزه به آن استناد می شود. شاید مرحوم سپهر مطمئن بوده است که برخی وقایع، افسانه ای بیش نیست اما اینگونه مطالب را هم در کتاب ذکر کرده است.مثلا می توان به مستی حضرت نوح اشاره کرد که مرحوم سپهر این واقعه را از تورات ذکر کرده است. به نظر این حقیر نکته اوج این کتاب از تاریخ پیامبر اکرم(ص) آغاز می شود. مرحوم سپهر و پس از او فرزندش عباسقلیخان، تاریخ اسلام را به صورت دقیق، مبسوط و مستند بیان کرده اند.
البته مطمئنا بخش تاریخ اسلام در این کتاب خالی از اشتباه و خرافات نیست اما همانطور که اشاره کردم این سبکی بوده است که نویسندگان کتاب از ابتدای نگارش پیش گرفتند. یکی دیگر از نکات مثبت این کتاب این است که مولف از شبهات و همجمه های تبلیغی دوران معاصر ما، بی اطلاع بوده است و شاید بتوان گفت از این لحاظ بدون هیچ گرایش و غرضی تاریخ اسلام را نوشته است.

اما برخورد جامعه تاریخی ما با کتاب ناسخ التواریخ:
نمی دانم چرا و واقعا نمی دانم چرا؟ ناسخ التواریخ در مجامع تاریخی امروز چنین مهجور و مکتوم مانده است. من خودم با اساتید و محققان بسیاری مواجه شده ام که معتقدند: کتاب ناسخ التواریخ حتی ارزش مراجعه و نگاه کردن هم ندارد. یکی از اساتید می گفت این کتاب فقط به درد روضه خوان ها می خورد و برای کتاب ها و مقالات علمی هیچ فایده ای ندارد؟
اشکالاتی که به کتاب ناسخ التواریخ وارد است؟
قطعا هیچ کتابی بدون اشکال نیست و البته صرف اینکه یک کتاب دارای اشکال است از اعتبار ساقط نمی شود. من ندیده ام که کسی با بررسی دقیق ناسخ التواریخ این کتاب را به نقد بکشد. اما شاید برخی از محققان و اساتید محترمی که این کتاب را فاقد اعتبار علمی می دانند دو یا سه دلیل عمده داشته باشند.؟

ناسخ التواریخ، اشتباهات تاریخی، خرافات و افسانه ها را به عنوان تاریخ ذکر کرده است:
جواب: من هم این نکته را قبول دارم اما این اشکال شاید دو جواب داشته باشد
اول اینکه خود مولف هم به این نکته واقف بوده و در واقع سبک خاصی از تاریخ نگاری را دنبال کرده است.
دوم: آیا کتابهایی مثل تاریخ طبری،الکامل، ابن خلدون یا بسیاری دیگر از کتابهای معتبر تاریخ این اشکال را ندارند؟!!! یعنی تمام مطالب آنها درست و دقیق است؟!!! جواب کاملا معلوم است ما در اینگونه کتابها هم به دفعات با خرافات و افسانه ها روبرو می شویم اما کماکان آنها را به عنوان کتابهای معتبر در تاریخ اسلام می شناسیم.
ناسخ التواریخ از لحاظ زمانی با وقایع تاریخ اسلام فاصله بسیاری دارد.
این اشکال اشکال دقیقی است چون مثلا طبری تقریبا معاصر با وقایع تاریخ اسلام بوده است و از این جهت از کتابهای بعدی و متاخر، دارای اعتبار بیشتری است.

اما من در  اینجا به یک جواب نقضی بسنده می کنم:
در این صورت حداقل ناسخ التواریخ باید از کتابهای مستشرقین بعد از خودش یا از کتابهای معاصر از اعتبار بیشتر برخوردار باشد در حالی که امروزه ناسخ التواریخ اعتبار چندانی ندارد.
ناسخ التواریخ در زمان قاجار نوشته شده:
این اشکال بلامستشکلی است که به ذهن خودم رسیده است شاید و فقط شاید، علت لگد کوب کردن اعتبار این کتاب به خاطر این است که در زمان قاجار نوشته شده است.
نظر خودم: تاکنون حدود بیست جلد از این کتاب را مطالعه نموده ام و به نظر این حقیر ناسخ التواریخ یکی از میراث های بزرگ علمی شیعه است که کمتر به آن پرداخته شده یا بهتر است بگوییم «لگدکوب» شده انشاء الله اگر عمری بود  با دوستان قصد داریم روی این کتاب بیشتر کار کنیم و به اندازه وسعمان این کتاب را بیشتر معرفی کنیم.

محمد حسین قربانیان

منبع: وبلاگ تخصصی تاریخ اسلام