سایت تخصصی تاریخ اسلام

ابوالعباس احمدبن علی، عالم بزرگ شیعه در علم رجال در نیمه اول قرن پنجم هجری (معروف به نجاشی)، او در بغداد در 372 هـ ق متولد شد. پدرش علی بن احمد، از مردم بغداد و محدث و فقیه بود و شیخ صدوق وقتی به بغداد آمد از او استفاده کرد و از او اجازه کتابت گرفت. نسب او تا «عدنان» که جمعا 27 پشت است می رسد که خودش در کتاب (رجالش) ذکر می کند، در این میان "ابن عبدالله اسدی نجاشی" جد هفتم اوست که در زمان منصور خلیفه عباسی، حکمران اهواز و فارس بود و مردی پرهیزکار از اصحاب حضرت صادق علیه السلام که مسائلی از حضرت پرسیده و حضرت هم جواب دادند که به «رساله عبدالله نجاشی» معروف و مشتمل بر موضوعات مهم از مباحث اسلامی است.

احمد ملقب به ابوالعباس جد دوم او نیز از راویان حدیث بوده و به گفته شیخ طوسی، از اصحاب امام رضا علیه السلام بود که دانشمندی موثق و مورد اعتماد است. چون خانواده او "اسدی" و از مردم کوفه بودند، نجاشی هم در بغداد به ابن الکوفی مشهور بود. او در بغداد بزرگ شد و از همان سنین کودکی در جستجوی علم و علما بود و حتی در منازل علمای بزرگ می رفت و در مساجد موقع قرائت علوم که شاگردانی از آن محافل و مجالس، استفاده می کردند او می نشست و تماشا می کرد. تحصیلاتش را در بغداد به اتمام رساند و در سال 400 هـ ق در سن 28 سالگی که برای زیارت نجف اشرف رفت، از حسین بن جعفر مخزومی خزاز معروف به "ابن الخمری" اجازه روایت کتاب «عمل السطان» ابوعبدالله یوشجی را گرفت و از محمدبن علی قزوینی اجازه روایت کتاب دیگری را گرفت.

نجاشی با اینکه در بغداد بود ولی چون اصلیت او کوفی بود به کوفه زیاد رفت و آمد کرد و از مشایخ آنجا استفاده و ملاقات هایی کرد تا آنجا که به گفته بعضی اهل نظر، نجاشی بیشتر از شیخ طوسی از بزرگان کوفه اطلاع داشت و توانست آثار و کتب آنها را ضبط و ثبت نماید. این مرد بزرگ از شاگردان برازنده "شیخ مفید" مرجع اعلم آن زمان و همدرس و معاصر با سید مرتضی (و شیخ الطائفه محمدبن حسن طوسی) و بزرگان دیگری از علما در بغداد بود. او شیفته علم و کتاب و شناخت رجال و استاد در جرح و تعدیل آنها بود. در بغداد و نجف و سامره و کوفه و شاید در بصره و کربلا از محضر علمای بزرگ در فقه و حدیث و رجال و تاریخ و ادب و دیگر علوم و فنون اسلامی بهره ها برد. احادیث زیادی از آنها استماعی و ضبط نمود و اجازات زیادی از مشایخ بزرگ دریافت کرد. خود او در کتاب رجالش نام آنها را آورده و علامه نوری هم در «مستدرک» نام سی نفر از اساتید او را ذکر کرده ولی ما در اینجا برخی را نام می بریم.

برخی اساتید نجاشی

1- شیخ مفید، مرجع عالیقدر شیعه متوفی 413 هـ ق

2- احمدبن عبدالواحد معروف به «ابن عبدون» و «ابن حاشر»

3- احمدبن محمد معروف به ابن الجندی که استاد شیخ طوسی هم بود

4- احمدبن محمدبن .... صلت اهوازی ..........

5- احمدبن علی ......سیرافی که به احمدبن علی بن نوح معروف بود

6- حسین بن عبیدالله عضنائری ابوالفرج

7- یعقوب بن اسحاق کاتب قنائی

8- علی بن احمدعباس نجاشی (پدرش)

9- محمدبن جعفر مودب ادیب نحوی

10- احمدبن محمدبن عبیدالله جوهری و دیگران

شاگردان

از شاگردان او، افراد خاصی جز سید ابوالصمصام ذوالفقاربن محمدبن معبد حسینی علوی مروزی که طریق ابن داود به وسیله او به نجاشی منتهی میشود، کس دیگری نقل نشده است. این سید بزرگوار، فقیه عالیقدری است که شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی و شیخ طوسی و دیگران هم بوده است. معلوم نیست که نجاشی با همه مقام علمی و نوشته هایی که دارد چگونه اسامی شاگردانش را ضبط و ثبت نکرده است. این موضوعی است که باید تحقیق شود.

وفات

این دانشمند عالیقدر رجالی، سال 450 هـ ق، حدود 90 سالگی از دنیا رحلت کرد.

آثار

1- مهمترین اثر او کتاب معروف «رجال» اوست که در دسترس علما و شیعه همه دانشمندان ما بر آن اعتماد دارند. او نام کتابش را «فهرست» گذاشت و می گوید که فهرست اسامی مصنفین شیعه و تصنفات آنها که به دست آورده ایم و ذکر گوشه ای از کنیه ها و القاب و محل ها و انساب آنها و آنچه از مدح و ذم راجع به هر کدام گفته شده است. او در کتاب «رجال یا فهرست» خود، جمعا تراجم 1269 نفر از راویان و محدثان و فقها و مفسران و مورخان و ادبای شیعه که دارای تالیف و تصنیف بوده اند، آورده است. شاید بتوان او را در فن رجال، سرآمد علمای این علم دانست.

2- کتاب جمعه و اعمالی که در آن روز وارد است.

3- کوفه و آثار و فضائل آن،

4- انساب بنی نصربن قعین و ایامهم و اشعارهم،

5- مختصرالانوار و مواضع النجوم التی سمتها العرب.[1]

بی شک مطالعه زندگی سراسر نور عالمان دین و ابرار ، درس ها ونکته های بسیاری به انسان می آموزد ؛ چرا که آنان در مسیر حیات بشرنشانه های هدایت و پرچمداران علم و تقوا و مشعل های روشنی بخش اند .دفتری که در پیش روی شما است ، نخستین نوشته ای است که به بررسی زندگی سراسر افتخار یکی دیگر از فرزندان قبیله ابرار ، به نام « نجاشی » می پردازد .

مرزبان سخت کوشی که در عصر خویش به مبارزه با مخالفان برخاست وپوچی گفتار دشمنانی را که سابقه درخشان شیعه را زیر سؤال برده و تشیع را به نداشتن آثار و نوشته های ماندگار و پیشینه های فرهنگی سرزنش می کردند بر همگان آشکار کرد . دانشمند و احیاگر بلند همتی که ستارگان آسمان فقاهت و همیشه جاوید تشیع را ردیابی می کرد و ابرهای تیره را از مقابل آنان به کنارمی زد تا جامعه از زلال نورانی شان بهره مند شود .این پژوهشگر و راوی شناس بزرگ با قلم توانای خود که از علم و اخلاص وی قدرت می گرفت ، به معرفی فرزندان علمی امام باقر و امام صادق علیهما السلام پرداخت و در بازشناسی محدثان و دانشمندان شیعی و آثار گرانبهای آنان شب و روز تلاش بی وقفه کرد و سرانجام ، ثمره این کوشش مدام و خستگی ناپذیر ، درخت استوار و پرباری به نام « رجال نجاشی » شد . او گرچه با عزت نفس ، از خود چیزی نگفت و ننوشت ولی نام مبارک او درکنار میراث ماندگارش و در ردیف نام دیگر راویان نور که خود ، احیاگر نامشان بود ، هنوز هم می درخشد و در طول قرن ها این اثر گرانسنگ به عنوان یکی ازمنابع اصلی فقها و دانشوران و راهنمای محققان در رشته شناخت راویان حدیث بوده است .

ابوالحسین احمدبن علی نجاشی ، که سعادت آن را داریم درباره زندگی اش مطالبی عرضه کنیم ، از اساتید و از بنیان گذاران « علم رجال » است . او درقرن های چهارم و پنجم می زیسته ، ولی متاسفانه از جزئیات زندگی اش همچون : زادگاه ، سفرها و ... اطلاع دقیقی که مکتوب شخص وی و یا معاصرانش باشد ، در دست نیست . از این رو با استفاده از شواهد و قراین و باتوجه به آثاری که از او به یادگار مانده است ، سعی گردیده از میان اقوال ونظریات مختلف ، نظریه و قولی که به حقیقت نزدیک تر است برگزیده و به پیشگاه دوستداران علم و عالمان راستین جهان اسلام ، تقدیم شود .

در این جا نکته ای قابل ذکر است و آن این که بنابر عللی در نقل برخی حوادث و مطالب تاریخی ، گاه تلخیص و گاه دخل و تصرفات جزئی و ظاهری - که خللی به اصل وقایع و روح حوادث نمی زند - اعمال شده است .

امید آن دارم که مقبول خاطر قطب عالم امکان ، امام زمان (عج) قرار گیرد ، ان شاء الله .[2]

فهرست مطالب کتاب :

* پیشگفتار

* مطلع

* بخش نخست : ولادت و خاندان

ستاره ای در افق بغداد                                                                          نام آسمانی

نجاشی                                                                                             از تبار اسماعیل

خاندان ابوالسمال                                                                                عبدالله نجاشی

عبدالله در محضر امام صادق علیه السلام                                              آشنایی با زبان وحی

* بخش دوم : استادان و راویان

مکتب بغداد                                                                                       مدرسه اهل بیت علیهم السلام

با بزرگان                                                                                             در محضر مفید

در محضر سیدمرتضی                                                                           ستارگان کم سو

* بخش سوم : عصر نجاشی و حاکمان

تشیع در عصر نجاشی                                                                           فاطمی ها

آل بویه                                                                                                 حاکمان

عقیده آل بویه                                                                                       آوای سبز

فرمان لعن                                                                                            سوگواری

شادمانی                                                                                            ناله های مظلوم

حی علی خیرالعمل                                                                              محمد و علی خیرالبشر

* بخش چهارم : ستاره های یک آسمان

معاصران                                                                                               شیخ طوسی

ابن غضائری                                                                                         دیگر سبزقامتان

* بخش پنجم : آثار ماندگار

جایگاه نجاشی                                                                                      رجال نجاشی

زمان تالیف                                                                                             هدف از نگارش

شیوه و موضوع                                                                                        آثار دیگر

روایتگران

* بخش ششم : جلوه هایی از زندگی

عشق به اهل بیت علیهم السلام                                                          اهتمام به وقت

کوفه در یک نگاه                                                                                  با نجاشی در کوفه

روح تعبد                                                                                              زیارت ابرار

سبک نجاشی

* بخش هفتم : از شعاع نوریان

از زبان معاصران                                                                                   سخنان سبز

حدیث فراق

کتاب نامه

فهرست مصادر و مآخذ

---

[1] - مؤسسه فرهنگی جام طهور

[2] - پایگاه حوزه

کتاب لُهوف یا اللُهوف علی قَتلی الطُفوف‏ که المَلهوف علی قَتلی الطُفوف هم گفته شده یکی از منابع مهم و کهن واقعه عاشورا و تاریخ زندگانی حسین، امام سوم شیعیان نوشته عبدالکریم بن طاووس حسنی معروف به سید بن طاووس است .

على بن موسى بن جعفر معروف به ((ابن طاوس )) در سال 589 ه‍ق در شهر دانشمند خيز و عالم پرور ((حلّه ))چشم به جهان گشود. ابن طاوس در آن شهر علم و اجتهاد رشد يافت و از محضر پدر بزرگوارش بهره كافى برد و همانطور كه خود مى گويد:

پدر و نيز جدّ وى ((ورّام ))بيشترين نفوذ را بر وى در سالهاى رشدش ‍ داشته اند و به او فضيلت ، تقوى و تواضع را ياد داده اند.

علماى ديگرى كه ابن طاوس در نزد آنان درس خوانده عبارتند از: ابوالحسن على بن يحيى الخيّاط حلّى ، حسين بن احمد السّوراوى ، تاج الدين حسن بن على الدربى ، نجيب الدين محمد السوراوى ، صفى الدين بن معدّ بن على الموسوى ، شمس الدين فخار بن محمد بن فخار الموسوى و...

 

ابن طاوس در نسلهاى بعدى به عنوان ((صاحب الكرامات )) معروف شد.

او خود از حوادث معجزه آسايى كه برايش رخ داده مواردى را نقل مى كند. و نيز گزارش شده كه با امام زمان (عج ) در تماس مستقيم بوده است . گفته مى شود كه علم به ((اسم اعظم )) به او اعطاء گرديد امّا اجازه اينكه آن را به فرزندانش بياموزد، داده نشد.

ابن طاوس به فرزندانش مى گويد كه ((اسم اعظم )) همچون مروايدهاى درخشان در نوشته هاى وى پراكنده بوده و آنان با خواندن مكرّر آنها، مى توانند آن را كشف كنند.

تقواى ابن طاوس از بسيارى از عبارات تاءليف او مى درخشد... ابن طاوس ‍ كفن خود را آماده كرده و به آن خيره مى شد و روز رستاخيز را در پيش چشم خود مجسّم مى كرد. دلمشغولى او به مرگ ، از عبارات مختلف ((كشف المحجّه )) به دست مى آيد.

ابن طاوس خود اذعان داشته كه من به اوّل هر ماه آگاهى دارم بدون اينكه به هيچ يك از اسباب آگاهى بدان ، تمسّك نمايم .

علامه طباطبايى - صاحب تفسير الميزان - در منهج عرفانى هم به دو نفر از بزرگان اماميّه بسيار اهميّت مى دادند: يكى سيّد على بن طاوس - رضوان اللّه عليه - و همچنين كتاب معروف ايشان موسوم به ((اقبال )) كه مشحون از اسرار اهل بيت عليهم السّلام است ، اهميّت فوق العاده مى دادند. ديگرى سيّد بحرالعلوم ، كه هر دو به تواتر حكايات به محضر مبارك حضرت ولىّ عصر - ارواحنا له الفداء - شرفياب گرديده اند...))

عارف فرزانه ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى از ((ابن طاوس )) تعبير به ((سيّدالمراقبين )) فرموده است . و در مورد ديگر مى فرمايد: ((... آن چنان كسى است كه شيخ من قدّس سرّه مى گفت : مانند ابن طاوس در ((علم مراقبه )) در اين اُمّت از طبقه رعيّت نيامده است )).

آيت اللّه شيخ جعفر شوشترى (وفات : 1303 ه‍.ق ) درباره ابن طاوس ، مى فرمايد: ((... و بدان كه در نقل مراثى ، از آن جناب ، معتبرترى نداريم . در جلالت قدر، مثل ايشان كم است .))

اهميّت كتاب لُهُوف

كتاب ((لُهُوف )) ابن طاوس اختصار و اشتهار را با هم جمع كرده و در نزد علماى برجسته شيعه جايگاه مهمى براى خودش باز كرده است به طورى كه شهيد محراب آيت اللّه سيّد محمد على قاضى تبريزى مى فرمايد: ((كتاب لهوف سيّد ابن طاوس - رحمة اللّه عليه -، نقليّاتش بسيار مورد اعتماد است و در ميان كتب مَقاتل كتاب مَقْتَلى به اندازه اعتبار و اعتماد به آن نمى رسد و در اطمينان بر آن كتاب در رديف اول كتب معتبره مقاتل قرار گرفته است))

رهبر معظم انقلاب حضرت آيت اللّه خامنه اى - مُدَّ ظِلُّهُ العالى - در خطبه هاى نماز جمعه تهران چندين مرتبه از روى همين كتاب مقتل ابن طاوس ، ذكر مصيبت خوانده است و در نماز جمعه مورخ 18/2/77 مصادف با يازدهم ماه محرم 1419 ه‍ ق ، چنين فرمودند: ((من امروز مى خواهم از روى مقتل ابن طاوس كه كتاب ((لهوف )) است چند جمله ذكر مصيبت كنم و چند صحنه از اين صحنه هاى عظيم را براى شما عزيزان بخوانم ، البته اين مقتلِ بسيار معتبرى است .

ابن طاوس - كه على بن طاوس باشد - فقيه ، عارف ، بزرگ ، صدوق ، موثّق ، مورد احترام همه و استاد فقهاى بسيار بزرگى است . خودش اديب و شاعر و شخصيت خيلى برجسته يى است . ايشان اولين مقتلِ بسيار معتبر و موجز را نوشتند. البته قبل از ايشان مقاتل زيادى است . استادشان ((ابن نما)) مقتل دارد، شيخ طوسى مقتل دارد، ديگران هم دارند، مقتلهاى زيادى قبل از ايشان نوشته اند؛ امّا وقتى ((لهوف )) آمد، تقريبا همه مقاتل ، تحت الشعاع قرار گرفت . اين مقتلِ بسيار خوبى است ؛ چون عبارات ، بسيار خوب و دقيق و خلاصه انتخاب شده است.))

کتاب در چند بخش گرد آمده:

• مقدمه: شامل مطالبی در عظمت واقعه عاشورا و مقام امام و ارزش گریه و عزاداری بر او و انگیزه نگارش کتاب.

• مسلک اول: پیرامون مسائل قبل از شروع واقعه عاشورا، که از ولادت امام تا وقایع روز عاشورا را شامل می‏شود.

• مسلک دوم: شامل وقایع روز عاشورا است تا شهادت امام ‏

• مسلک سوم: شامل وقایع بعد از شهادت امام است که از فرستادن سر شهدا به کوفه شروع شده و اسارت خاندان ابا عبدالله را بیان کرده و با مراجعت اسرا به مدینه به اتمام می‏رسد.

• پس از آن نیز حالات امام را در گریه بر پدرش بیان نموده‌است.

زندگینامه مؤلف :

نسب ایشان
سید رضى که نامش محمد و کنیه اش ابوالحسن است در سال ۳۵۹ هجرى قمرى در یک خانواده مشهور دینى و علمى در شهر تاریخى بغداد دیده به دنیا گشود. پدرش (حسین بن احمد) معروف به (طاهر ذو المناقب) و مادرش (فاطمه) نام داشتند.
سید رضى از جانب پدر با چهار واسطه به حضرت موسى بن جعفر (ع) و از طرف مادر نیز با شش واسطه به حضرت امام زین العابدین (ع) نسبت مى رساند. نیاکان پدرى و مادرى او تا امام معصوم همگى از اعلام دین و علماى مذهب و شخصیت هاى سرشناس شیعه و مردان دلیر و نامور و خدمتگذاران صمیمى اسلام بوده اند
تحصیلات
سید رضى از همان اوان کودکى با برادرش سید مرتضى به تحصیل علوم مقدماتى پرداخت و نزد دانشمندان مشهور عصر که در بغداد مى زیستند در علوم مختلف و متداول مانند صرف، نحو، لغت، عربى، بلاغت، تفسیر، حدیث، فقه، اصول، کلام و قرائت قرآن مجید به تکمیل معلومات و کسب بهره هاى لازم پرداخت.
شاگردان وى
از تعداد کامل شاگردان سید رضى اطلاعى در دست نیست با این وصف علامه امینى مؤلف کتاب گرانقدر (الغدیر) در خاتمه کتاب، (مستدرک وسائل) به تعدادى از آنها اشاره کرده است که از این جمله اند: شیخ جعفر بن محمد دوریستى، ابو عبدالله محمد بن على حلوانى، محمد بن ابى نصر، سید ابوالحسن على بن بندار، سید عبدالله بن على کیابکى و...
مقامات علمى
سید رضى نه تنها در شعر و علوم عربى بلکه در علوم تفسیر و حدیث و فقه و کلام نیز دانشمندى برازنده بود و مقامى عالى داشت، همچنین وى بواسطه تسلط در ادبیات عرب و فن بلاغت از قدرت قلمى و نیروى نویسندگى خاصى برخوردار بوده است به گفته (دکتر زکى مبارک) دانشمند و نویسنده متفکر مصرى در کتاب (عبقریه الشریف الرضى) سید رضى یک نویسنده دانشمند بزرگ دینى است، و شیوه اش در نگارش بر محور علوم دینى دور مى زند تا یک نویسنده حرفه اى که فقط (کاتب) است.
مناصب وى
سید رضى سیاست و در دست گرفتن سرنوشت مسلمانان و رسیدگى به امور دنیاى مردم را عین دیانت دانسته و میان دیانت و سیاست قائل به تفکیک و جدائى نبود به همین دلیل منصب (نقابت) را در زمان جوانى از پدر تحویل گرفت، علاوه بر آن منصب (امارت حاج) و (نظارت بر دیوان مظالم) را با وظایف دینى و تدریس و تألیف و تصنیف و رسیدگى به امور (دار العلم) که خود مؤسس آن بود بر عهده داشت و همگى را با شایستگى خاصى و به نحو احسان انجام مى داد.
استادان او
برخى از اساتیدى که سید رضى در نزد آنها به تحصیل علوم پرداخت عبارتند از: ابو سعید سیرافى، ابو على فارسى، ابو الفتح ابن حنبى، ابو عبد الله مرزبانى، شیخ مفید، ابن نباته، هارون بن موسى تلعکبرى، على بن عیسى ربعى، ابو اسحاق ابراهیم بن احمد طبرى و... لازم به ذکر است که اساتید سید رضى از علماى شیعه و سنى بوده اند.
تألیفات
از این عالم بزرگ شیعه آثارى در موضوعات ادبیات و بلاغت و تفسیر و فقه و کلام و حدیث بر جاى مانده است که عنوان برخى از این آثار به قرار زیر مى باشد:
خصائص الائمه (علیهم السلام)، مجازات آثار النبویه، مجازات القرآن، دیوان شعر، حقائق التأویل و دقائق التنزیل و مهم ترین و مشهورترین آنها نهج البلاغه که در سال ۴۰۰ هجرى یعنى شش سال پیش از وفاتش تألیف کرده است.
وفات
سید رضى این دانشمند بلند قدر و نابغه نامى شیعه با آن روح بلند و فضائل اخلاقى بسیارش همچون شجاعت، شهامت، همت والا، صراحت لهجه، پاکى طینت و انسان دوستى سرانجام در سال ۴۰۶ هجرى قمرى به سن ۴۷ سالگى در بغداد وفات یافت.
او ستاره اى بود که خوش درخشید ولى دولت مستعجل بود و اگرچه او مرده است اما یاد و نام او به خاطر تدوین و تألیف (نهج البلاغه) زنده است، زنده جاوید.[1]

زندگی نامه استاد عبدالمحمد آيتي :

استاد عبدالمحمد آيتي درسال 1305 شمسي در شهر بروجرد ديده به جهان گشود. تحصيلات ابتدايي و دوره متوسطه را در شهر بروجرد به پايان رسانيد. پس از تحصيل در حوزه قم (بمدت دو سال) به تهران رفته و تحصيلات خود را در دانشكده معقول و منقول پي گرفت. آيتي سرانجام در سال 1328 با رتبه اول در رشته معقول را به پايان رساند و به دريافت مدرك ليسانس توفيق يافت. استاد پس از فارغ التحصيل شدن به استخدام وزارت فرهنگ در آمد و به تدريس ادبيات در مقطع دبيرستان پرداخت، تا آنكه در سال 1359 بازنشسته شد. او هم اكنون عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي مي باشد. ايشان چندين تاليف و ترجمه در كارنامه علمي خود در زمينه‌هاي زبان و ادبيات عربي و فلسفه دارد. ترجمه كتاب "تاريخ ادبيات زبان عربي" عبدالمحمد آيتي، در دوره دوم كتاب سال جمهوري اسلامي ايران از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به عنوان كتاب سال برگزيده شد.

گروه : علوم انساني

رشته : فلسفه

تحصيلات رسمي و حرفه اي : عبدالمحمد آيتي تحصيلات ابتدايي و دوره متوسطه را در شهر بروجرد به پايان رسانيد. پس از چندي رهسپار قم شد و به تحصيل علوم ديني پرداخت. تحصيلات او در حوزه علميه قم مدت دو سال به طول انجاميد، سپس به تهران رفته و تحصيلات خود را در دانشكده معقول و منقول پي گرفت. آيتي سرانجام در سال 1328 با رتبه اول در رشته معقول فارغ التحصيل شد و به دريافت ليسانس توفيق يافت.

فعاليتهاي ضمن تحصيل : وضعيت معيشت عبدالمحمد آيتي به گونه‌اي بود كه در كنار تحصيل مجبور بود پشتوانه‌اي براي تحصيلش فراهم سازد. از اين روي، چندي در قنادي و زماني در نجاري به كار پرداخت.

مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : عبدالمحمد آيتي رئيس شوراي علمي دانشنامۀ تحقيقات ادبي فرهنگستان نيز بوده است.

فعاليتهاي آموزشي : عبدالمحمد آيتي پس از فارغ التحصيل شدن به استخدام وزارت فرهنگ در آمد و به تدريس ادبيات در مقطع دبيرستان پرداخت. او چندي در بابل و مدتي نيز در خرم آباد انجام وظيفه كرد. استاد عبدالمحمد آيتي در تاريخ 17/2/1370 به عضويت پيوسته شوراي فرهنگستان زبان و ادب فارسي در آمده است.

سوابق تدريس‌

*  مدرّس ادبيات داستاني در دانشگاه فارابي (1356)؛

*  مدرّس ادبيات داستاني و عربي در دانشگاه دماوند (1357ـ 1358)؛

*  بازنشستۀ آموزش و پرورش (1358).

جوائز و نشانها : ترجمه كتاب "تاريخ ادبيات زبان عربي" عبدالمحمد آيتي، در دوره دوم كتاب سال جمهوري اسلامي ايران از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به عنوان كتاب سال برگزيده شد.[2]

این مجموعه نفیس و زیبا به نام « نهج البلاغه» كه اكنون در دست ماست منتخبی از «خطابه‏ ها» و «دعاها» و  «وصایا» و «نامه‏ها» و  «جمله‏های كوتاه» مولای متقیان علی (علیه السلام) است كه بوسیله سید شریف بزرگوار «رضی» رضوان الله علیه در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است.

آنچه تردید ناپذیر است اینست كه علی (علیه السلام)  مرد سخن بوده است و گفته‌اند:

«آنچه مردم از خطابه‏های علی در مقامات مختلف حفظ كرده‏اند بالغ بر چهارصد و هشتاد و اندی می‏شود، علی (علیه السلام) آن خطابه‏ها را بالبدیهه‏ و بدون یادداشت و پیشنویس انشاء می‏كرد، و مردم هم الفاظ آنرا می‏گرفتند و هم عملا از آن بهره‏مند می‏شدند ».

و این در حالی است كه در نهج البلاغه تنها 239 قسمت به نام خطبه نقل‏ شده است.

سید رضی مردی ادیب، شاعر و سخن شناس و شیفته سخنان علی (علیه السلام) بوده است و به خاطر همین شیفتگی كه به ادب عموما و به كلمات علی (علیه السلام) خصوصا ، داشته است بیشتر از زاویه فصاحت و بلاغت و ادب به سخنان مولی می‏نگریسته است، و به همین جهت در انتخاب آنها این خصوصیت را در نظر گرفته است، یعنی آن قسمت‏ها بیشتر نظرش را جلب می‏كرده است كه از جنبه بلاغت برجستگی خاص داشته است، و از این رو نام مجموعه منتخب‏ خویش را «نهج البلاغه» نهاده است ، و به همین جهت نیز اهمیتی به‏ ذكر ماخذ و مدارك نداده است، فقط در موارد معدودی به تناسب خاصی نام كتابی را می‏برد كه آن خطبه یا نامه در آنجا آمده است.

در یك مجموعه تاریخی و یا حدیثی در درجه اول باید سند و مدرك مشخص باشد وگرنه اعتبار ندارد، ولی ارزش یك اثر ادبی در لطف و زیبایی و حلاوت و شیوائی آن است. در عین حال نمی‏توان گفت كه سید رضی از ارزش تاریخی و سایر ارزشهای این اثر شریف غافل و تنها متوجه ارزش ادبی آن‏ بوده است.

سید رضی مردی ادیب، شاعر و سخن شناس و شیفته سخنان علی (علیه السلام) بوده است و به خاطر همین شیفتگی كه به ادب عموما و به كلمات علی (علیه السلام) خصوصا ، داشته است بیشتر از زاویه فصاحت و بلاغت و ادب به سخنان مولی می‏نگریسته است

خوشبختانه در عهدها و عصرهای متاخرتر افراد دیگری در پی گرد آوری اسناد و مدارك نهج البلاغه برآمده‏اند، و شاید كتاب «نهج السعاده فی مستدرك نهج البلاغه» از همه مشروحتر و جامعتر باشد .

این نكته نیز ناگفته نماند كه كار گردآوری مجموعه‏ای از سخنان علی (علیه السلام) منحصر به سید رضی نبوده است ، افراد دیگری نیز كتابهایی با نام‏های مختلف در این زمینه تالیف كرده‏اند . معروف ترین آنها «غرر و دررآمدی» است [كه تا كنون تصنیفات و ترجمه‌های مختلفی از آن ارائه شده است].

«علی الجندی» رئیس دانشكده علوم در دانشگاه قاهره در مقدمه‏ای كه بر كتاب «علی بن ابی طالب، شعره و حكمه» نوشته است ، چند كتاب و نسخه از این مجموعه‏ها نام می‏برد كه برخی از آنها به صورت خطی مانده است و هنوز چاپ نشده است، از این قرار:

• «دستور معالم الحكم» ، از قضاعی صاحب الخطط .

• «نثراللئالی» این كتاب بوسیله یك مستشرق روسی در یك جلد ضخیم ترجمه و منتشر شده است.

• حكم سیدنا علی (علیه السلام) نسخه خطی در دارالكتب المصریه.

دو امتیاز

كلمات امیرالمومنین (علیه السلام) با دو امتیاز شناخته می‏شده است: یكی فصاحت و بلاغت، و دیگر چند جانبه بودن و به اصطلاح امروز چند بعدی بودن. هر یك از این دو امتیاز به تنهایی كافی است كه به كلمات علی (علیه السلام) ارزش فراوان بدهد، ولی توام شدن این دو با یكدیگر یعنی اینكه سخنی در مسیرها و میدانهای‏ مختلف و احیانا متضاد رفته و در عین حال كمال فصاحت و بلاغت خود را درهمه آنها حفظ كرده باشد، سخن علی (علیه السلام) را قریب به حد اعجاز قرار داده‏ است و به همین جهت سخن علی در حد وسط كلام مخلوق و كلام خالق قرار گرفته‏ است و درباره‏اش گفته‏اند: «فوق كلام المخلوق و دون كلام الخالق!»

وای بر تو! علی بی زبانترین افراد است؟! قریش پیش از علی از فصاحت آگاهی نداشت ، علی به قریش درس فصاحت آموخت

زیبایی

این امتیاز نهج البلاغه برای فردی كه سخن شناس باشد و زیبایی سخن را درك كند نیاز به توضیح و توصیف ندارد ، اساسا زیبایی درك كردنی است‏ نه وصف كردنی. نهج البلاغه پس از نزدیك چهارده قرن برای شنونده امروز همان لطف و حلاوت و گیرندگی و جذابیت را دارد كه برای مردم آنروز داشته‏ است.

تا جایی كه معاویه بن ابی سفیان كه سرسخت ترین دشمنان وی بود به زیبایی و فصاحت‏ خارق العاده سخن او معترف بود.

محقن بن ابی محقن به علی (علیه السلام) پشت می‏كند و به معاویه رو می‏آورد و برای این كه دل معاویه را كه از كینه علی (علیه السلام) می‏جوشد خرسند سازد گفت:

از نزد بی زبانترین مردم به نزد تو آمدم.

آنچنان این چاپلوسی مشمئز كننده بود كه خود معاویه او را ادب كرد.

گفت: وای بر تو! علی بی زبانترین افراد است؟! قریش پیش از علی از فصاحت آگاهی نداشت ، علی به قریش درس فصاحت آموخت.

تاثیر و نفوذ

آنان كه پای منبر او می‏نشستند سخت تحت تاثیر قرار می‏گرفتند، مواعظ وی دلها را می‏لرزانید و اشكها را جاری می‏ساخت، هنوز هم كدام دل است كه‏ خطبه‏های موعظه‏ای علی (علیه السلام) را بخواند و یا گوش كند و بلرزه در نیاید، سید رضی پس از نقل خطبه معروف «الغراء» می‏گوید: وقتی كه علی (علیه السلام) این خطابه را القا كرد بدنها لرزید، اشكها جاری شد، دلها به طپش‏ افتاد!

سخن زیاد كه نكوهش شده است سخن بیهوده است نه سخن مفید و سودمند، وگرنه علی بن ابی طالب و عبدالله بن عباس نیز سخن فراوان داشته‏اند

همام بن شریح از یاران وی است ، دلی از عشق خدا سرشار و روحی از آتش معنی شعله‏ور داشت، با اصرار و ابرام، از علی علیه السلام می‏خواهد سیمای كاملی از پارسایان ترسیم كند علی از طرفی نمی‏خواهد جواب یاس بدهد و از طرفی می‏ترسد همام تاب شنیدن نداشته باشد لذا با چند جمله مختصر سخن راكوتاه می‏كند، اما همام راضی نمی‏شود بلكه آتش شوقش تیزتر می‏گردد، بیشتر اصرار می‏كند و او را سوگند می‏دهد. علی شروع به سخن كرد ، در حدود 105صفت در این ترسیم گنجانیده و هنوز ادامه داشت اما هر چه سخن علی (علیه السلام) ادامه می‏یافت و اوج می‏گرفت ضربان قلب همام بیشتر می‏شد و روح متلاطمش متلاطمتر می‏گشت و مانند مرغ محبوسی می‏خواست قفس تن را بشكند، ناگهان فریاد هولناكی جمع شنوندگان را متوجه خود كرد، فریاد كننده كسی جز همام نبود، وقتی كه بر بالینش رسیدند قالب تهی كرده و جان به جان آفرین تسلیم كرده بود.

علی (علیه السلام) فرمود: «من از همین می‏ترسیدم، عجب! مواعظ بلیغ با دلهای مستعد چنین می‏كند ؟»!

این بود عكس العمل معاصران علی (علیه السلام) در برابر سخنانش.

چند اعتراف:

علی (علیه السلام) یگانه كسی است بعد از رسول خدا كه مردم به حفظ و ضبط سخنانش اهتمام داشتند .

ابن ابی الحدید از «عبدالحمید كاتب» كه در فن نویسندگی ضرب المثل‏ است؛ نقل می‏كند كه گفت‏هفتاد خطبه از خطبه‏های علی (علیه السلام) را حفظ كردم و پس از آن ذهنم جوشید كه جوشید.

«علی الجندی» نیز نقل می‏كند كه از «عبدالحمید» پرسیدند: چه چیز تو را به این پایه از بلاغت رساند ؟ گفت: حفظ كلام الاصلع (1)،  ازبر كردن سخنان علی (علیه السلام).

جاحظ، ادیب معروف كه كتاب البیان و التبیین وی یكی از اركان چهارگانه ادب بشمار آمده است، مكرر در كتاب خویش ستایش و اعجاب فوق العاده خود را نسبت به سخنان علی (علیه السلام) اظهار می‌دارد. مثلا در جلد اول كتاب خود البیان و التبیین رأی و عقیده كسانی را نقل می‌كند كه صمت و سكوت را ستایش و سخن زیاد را نكوهش كرده اند، می‌گوید:

سخن زیاد كه نكوهش شده است سخن بیهوده است نه سخن مفید و سودمند، وگرنه علی بن ابی طالب و عبدالله بن عباس نیز سخن فراوان داشته‏ اند »

جاحظ در همان جلد اول این جمله معروف را از علی (علیه السلام) نقل می‏كند:

«قیمه كل امرء ما یحسنه».

آنگاه بیش از نیم صفحه این جمله را ستایش می‏كند و می‏گوید :

«در همه كتاب ما، اگر جز این یك جمله نبود كافی، بلكه كفایت بود، بهترین سخن آن است كه كم آن ، تو را از بسیارش ، بی نیاز كند ، و معنی در لفظ پنهان نشده باشد بلكه ظاهر و نمودار باشد " .

آنگاه می‏گوید:

«و كان الله عز و جل قد البسه من الجلاله و غشاه من نورالحكمه علی‏ حسب نیه صاحبه و تقوا قائله»

« گویا خداوند جامه‏ای از جلالت و پرده‏ای از نور حكمت متناسب با نیت پاك و تقوای گوینده‏اش ، بر این جمله كوتاه پوشانیده است...»‌‌‌

ابن ابی الحدید از علماء معتزلی قرن هفتم هجری است ، او ادیبی ماهر وشاعری چیره دست است و چنانكه می‏دانیم سخت شیفته كلام مولی است و مكرر در خلال كتاب خود شیفتگی خویش را ابراز می‏دارد.

در مقدمه كتاب خویش می‏گوید:

«به حق ، سخن علی را از سخن خالق فروتر و از سخن مخلوق فراترخوانده‏اند ، مردم همه دو فن خطابه و نویسندگی را از او فرا گرفته‏اند ... همین كافی است كه یك دهم بلكه یك بیستم آنچه مردم از سخنان علی گرد آورده و نگهداری كرده‏اند از سخنان هیچكدام از صحابه رسول اكرم با آنكه فصحایی در میان آنها بوده است، نقل نكرده‏اند، و باز كافی است كه مردی‏ مانند جاحظ در البیان و التبیین و سایر كتب خویش ستایشگر او است.»

نهج البلاغه در آئینه این عصر

از چهارده قرن پیش تاكنون . جهان هزاران رنگ به خود گرفته ، فرهنگ‏ها تغییر و تحول یافته و ذائقه‏ها دگرگون شده است ، ممكن است كسی بپنداردكه فرهنگ قدیم و ذوق قدیم سخن علی را می‏پسندید و در برابرش خاضع بود، فكر و ذوق جدید بنحو دیگری قضاوت می‏كند ، اما باید بدانیم كه سخن علی (علیه السلام) چه از نظر صورت و چه از نظر معنی محدود به هیچ زمان و هیچ مكانی نیست ، انسانی و جهانی است لذا  اظهار نظرهای‏ صاحب نظران عصر خود را اندكی منعكس می‏كنیم .

مرحوم « شیخ محمد عبده» مفتی اسبق مصر در مقدمه شرح نهج البلاغه خود می‏گوید :

« در همه مردم عرب زبان ، یك نفر نیست مگر آنكه معتقد است سخن علی (علیه السلام) بعد از قرآن و كلام نبوی ، شریفترین وبلیغ‏ترین و پرمعنی‏ترین و جامعترین سخنان است».

علی الجندی رئیس دانشكده علوم در دانشگاه قاهره در مقدمه كتاب «علی‏بن ابی طالب ، شعره و حكمه» درباره نثر علی (علیه السلام) می‏گوید:

«نوعی خاص از آهنگ موسیقی كه بر اعماق احساسات پنجه می‏افكند در این سخنان هست ، از نظر سجع ، چنان منظوم است كه می‏توان آنرا «شعر منثور» نامید.»

من كجا و علی بن ابی طالب كجا ! من بند كفش علی هم به حساب‏ نمی‏آیم

«طه حسین» ادیب و نویسنده معروف مصری معاصر، در كتاب «علی و بنوه» داستان مردی را نقل می‏كند كه در جریان جنگ جمل دچار تردید می‏شود، با خود می‏گوید چطور ممكن است شخصیت‏هایی از طراز طلحه و زبیر برخطا باشند ؟ ! درد دل خود را با خود علی (علیه السلام) در میان می‏گذارد و از خود علی (علیه السلام) می‏پرسد كه مگر ممكن است چنین شخصیتهای عظیم بی‏سابقه‏ای برخطا روند ؟ علی (علیه السلام) به او می‏فرماید:

«انك لملبوس علیك ، ان الحق و الباطل لا یعرفان باقدار الرجال، اعرف الحق تعرف اهله، و اعرف الباطل تعرف اهله.»

یعنی تو سخت در اشتباهی، تو كار واژگونه كرده‏ای، تو به جای اینكه حق و باطل را مقیاس عظمت و حقارت شخصیتها قرار دهی، عظمتها و حقارتها را كه قبلا با پندار خود فرض كرده‏ای، مقیاس حق و باطل قرار داده‏ای، تو می‏خواهی حق را با مقیاس افراد بشناسی!‏ برعكس رفتار كن! اول خود حق را بشناس، آن وقت اهل حق را خواهی شناخت، خود باطل را بشناس، آنوقت اهل باطل را خواهی شناخت، آنوقت دیگر اهمیت نمی‏دهی كه چه كسی طرفدار حق است و چه كسی طرفدار باطل، و از خطا بودن آن شخصیتها در شگفت و تردید نخواهی بود.

«طه حسین» پس از نقل جمله‏های بالا می‏گوید:

«من پس از وحی و سخن خدا ، جوابی پر جلال‏تر و شیواتر از این جواب ندیده و نمی‏شناسم.»

«شكیب ارسلان» ملقب به امیرالبیان یكی دیگر از نویسندگان زبر دست عرب در عصر حاضر است . در جلسه‏ای كه به افتخار او در مصر تشكیل شده بود، یكی از حضار می‏رود پشت تریبون و ضمن سخنان خود می‏گوید:

دو نفر در تاریخ اسلام پیدا شده‏اند كه به حق شایسته‏اند «امیر سخن» نامیده شوند: یكی علی بن ابی طالب و دیگری شكیب.»

شكیب ارسلان با ناراحتی برمی‏خیزد و پشت تریبون قرار می‏گیرد و از دوستش كه چنین مقایسه‏ای به عمل آورده گله می‏كند و می‏گوید: «من كجا و علی بن ابی طالب كجا ! من بند كفش علی هم به حساب‏ نمی‏آیم.»

سخن خود را پایان می‏دهیم و بیش از این به نقل ستایش افراد و اشخاص‏ نمی‏پردازیم ستایشگر سخن علی ( ع ) ستایشگر خود است .

مادح خورشید ، مداح خود است                    كه دو چشمم روشن و نامرمد (2) است

خلاصه‌ای از سیری در نهج البلاغه استاد مرتضی مطهری

_______________________________________

1- اصلع یعنی كسی كه موی جلوی سرش ریخته است؛ عبدالحمید با اینكه فضیلت و كمال مولی را اعتراف می‌كند به حكم وابستگی اموی نام آن حضرت را با تعبیری توهین آمیز می‌آورد.

2- چشم سالم و بی عیب[3]

سخنان علی ابن ابی‌طالب در این کتاب بر در سه باب آمده است:

* باب اول: خطبه‌ها و اوامر

* باب دوم: نامه‌ها و رسائل و وصایا

* باب سوم: کلمات قصار، حکمت آمیز و مواعظ

ساختار نهج البلاغه، سخنانی شگفت انگیز در مورد توحید، عدل، خلقت، زن و مرد، تقوا، مذمت دنیا، شیطان، نکوهش بعضی از صحابه پیغمبر، امتیازات خاندان رسالت، اوصاف متقین، مومنین، منافقین، توضیح بعضی از آیات قرآن، درباره بنی امیه، یاد مرگ، دولتها و ملتها، اوصاف آل محمد، فضائل و رذایل اخلاقی، مشاوره، توبه، توکل، شکر و کفر نعمت، عاقل و جاهل، انواع جهاد، راه آسایش دنیا، عدالت و صدها موضوع دیگر است که هر کدام تشنگان معرفت را سیراب خواهد کرد. سخنان حضرت در طرح اینگونه بحث ها، همچون قرآن کریم است که به زبان موعظت، از هر پدیده محسوس یا معقولی نمونه ای روشن و قابل درک در جلوی چشم شنونده قرار می دهد، بعد کم کم و آرام آرام، او را با خود به سر منزلی میبرد که باید بدان برسد. (به درگاه خدا و آستان پروردگار(!

تنوع موضوعات نهج البلاغه اعجاب برانگیز است، معارف بلند توحیدى ارزشهاى والاى الهى، پند و اندرز و موعظه، بیان و تحلیل حوادث سیاسى و اجتماعى، دستور کار حکمرانان و توبیخ آنها از جمله مطالب نهج البلاغه است.

نهج البلاغه در لغت به معناى راه رسا و بلیغ سخن گفتن است. سیّد رضى کوشیده است از میان احادیث منقول از امام على علیه السلام، بلیغترین و زیباترین آنها را گزینش و در این مجموعه گرد آورد. همین ویژگى راز ماندگارى و جاودانگى این کتاب در حوادث سهمگین و تلخ گذشته تاریخ و موجب شهرت آن در میان گروههاى مختلف مسلمانان و شخصیّت هاى برجسته غیرمسلمان گشته است.

---

[1] - برگرفته از پایگاه اطلاع رسانی مؤسسه جهانی سبطین

[2] - برگرفته از سایت تبیان

[3] - برگرفته از سایت تبیان

 

کتاب گرانقدر “موسوعة کلمات الامام الحسین” فرهنگی ارزشمند از کلمات و فرمایشات حضرت سید الشهداست که توسط گروه حدیث پژوهشکده باقر العلوم تألیف گردیده است.
این کتاب با عنوان “فرهنگ جامع سخنان امام حسین” به قلم آقای علی مؤیدی به فارسی برگردان شده و در اختیار تمام دوستاران اهل بیت و محققان آثار و گفتار آن خاندان قرار گرفته است.
كتاب مذكور داراي مقدمه و دو بخش است كه بخش آخري آن چهار فصل و بخش دوّم كتاب داراي پنج فصل مي باشد.
در فصل اوّل بخش نخست به فرمايشات امام حسين (عليه السلام) در زمان پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) اشاره شده است. فضايل و كرامات امام (عليه السلام) ، كرامات آن حضرت (عليه السلام) در كودكي، اخلاق حسين (عليه السلام) در كودكي و بازگو كردن حوادث عصر پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) ، موضوعاتي هستند كه در فصل اوّل بخش يك به آنها پرداخته شده است.
فصل دوّم شامل سخنان امام حسين (عليه السلام) در زمان امام علي (عليه السلام) است؛ كه به بيان مطالبي چون بيعت گرفتن از علي (عليه السلام) وصيّت و شهادت حضرت زهرا (سلام الله عليها)، خطبۀ امام (عليه السلام) در محضر پدر، هديه اي از جانب خدا و شهادت، سفارش، تفسيل، تشييع و دفن علي (عليه السلام) و نيز بيان حوادث عصر امام علي (عليه السلام) پرداخت شده است.
سخنان امام (عليه السلام) در زمان امام حسن (عليه السلام) زينت بخش فصل سوم كتاب است.
فصل چهارم به كلمات حضرت (عليه السلام) در زمان امامتشان اختصاص يافته كه شامل فرمايشات حضرت (عليه السلام) قبل و پس از مرگ معاويه، در مني، هجرت از مدينه، در مكّه، سفر كربلا، رويدادهاي شب و روز عاشورا، آغاز نبرد و شهادت اصحاب، شهادت خاندان پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) و بالاخره شهادت خود حضرت (عليه السلام) مي باشد.
اوّلين فصل بخش دوّم كه سخنان موضوعي امام حسين (عليه السلام) است در 9 بند به بحث هاي اعتقادي پرداخته است:
1- توحيد (و امامت)؛
2- قرآن و تفسير؛
3- پيرامون جدّ گرامي حضرت (عليه السلام) ؛
4- پپرامون اهل بيت (عليه السلام) ؛
5- پيرامون حضرت علي (عليه السلام) ؛
6- پيرامون امام حسن (عليه السلام) ؛
7- پيرامون خود حضرت (عليه السلام) ؛
8- پيرامون امامان پس از حضرت (عليه السلام) ؛
9- دربارۀ شيعيان.
در فصل دوّم اين بخش به احكام عبادي در 12 بند اشاره رفته است:
1- طهارت؛
2- نماز؛
3- روزه و زكات فطره؛
4- صدقه؛
5- حجّ؛
6- جهاد؛
7- امر به معروف و نهي ازمنكر؛
8- نكاح؛
9- داد و ستد؛
10-بدهي و وصيّت؛
11- معيشت؛
12- حدود.
فصل سوم بخش دوّم كتاب حاضر، شامل مباحث ارزندۀ اخلاقي آن حضرت (عليه السلام) از حدود اطاعت پدر، صفات حسنه، ادب و پاداش اسلام تا نصايح حضرت (عليه السلام) ، اثار صلۀ رحم، نتيجۀ گناه، تصوير مرگ، ويراني خانۀ آخرت و بالاخره ارزش اطعام مسلمان مي باشد.
دعاهاي عارفانه حضرت (عليه السلام) زينت بخش فصل چهارم اين بخش شده است. دعاهايي در موضوعات عاجزترين مردم، معني استدراج، نيايش در قنوت نمازها، دعاي عشرات، دعاي عرفه، دعاي تسكين درد اعضاي بدن و بالاخره دعاي مشلول از جمله مطالب اين فصل است. بالاخره آخرين فصل كتاب اختصاص به اشعاري دارد كه آن حضرت در مناسبات و زمان هاي مختلف انشاء فرموده اند.

البته شایان ذکر است که احادیث بخش دوم کتاب فرمایشاتی از امام علیه اسلام است که مربوط به زمان ویژه‌ای نبوده و بیانگر موقعیت تاریخی خاصی نیستند.
در تألیف این کتاب از ناحیه محتوا، تمام تلاش محققانش بر آن بوده که دقیق‌ترین و مستند‌ترین احادیث منسوب به آن امام گرد آید. و از لحاظ تدوین نیز از تکرار و تقطیع آن در موضوعات و عناوین مختلف پرهیز شده است.
پژوهشکده هدف خود را در مقدمه ‌ترجمه کتاب اینگونه می‌آورد:
“پژوهشکده باقر العلوم از آغاز به منظور خدمت به جامعه فارسی زبان در نظر داشت این کتاب ارزشمند را به فارسی برگرداند تا گروه بیشتری از امّت اسلامی و شیفتگان عترت با فکر و فرهنگ حسینی آشنا گردند.”

در ترجمه کتاب سعی شده اصل روایت نیز در پاورقی ذکر گردد اما آنچه تعجب را بر می‌انگیزد حذف سند  و منبع روایات است که گویا با تکیه بر اصل کتاب نیازی برای بیان آن در ترجمه دیده نشده است اما با توجه به عدم دسترسی تمام کسانی که ترجمه را در اختیار دارند به اصل کتاب، اطلاع و دسترسی آنان به منبع اصلی نادیده گرفته شده است.

كتاب شريف كافي، تاليف ثقةالاسلام محمدبن يعقوب كليني (متوفي 329 قمري) در طي بيست سال و در 34 جزء (اصول، فروع و روضه) شامل بيش از 16 هزار حديث، تدوين شده و از حيث قدمت، جامع بودن و كثرت احاديث و ترتيب خاص، اعتبار روايات و شامل بودن بر معارف الهي و اخلاق و احكام، سرآمد كتاب‌هاي حديثي شيعه است و از روزگار تأليف تاكنون، همواره مورد استناد و استفاده فقها و مولفان كتاب‌هاي معارف ديني و اخلاق در حوزه‌هاي علمي شيعه بوده است.

در كتاب‌هايي كه پس از تاليف كافي به ‌قلم اعاظم دانشمندان شيعه نگارش شده، همواره از آن تمجيد و نسخه‌هاي آن در همه دوره‌ها موجود بوده است و در اجازاتي كه علما و محدثان و فقها براي يكديگر مي‌نوشتند، كافي به‌ عنوان يك اثر شناخته شده و مشخص، ياد شده و افراد با قرائت آن نزد يكديگر، به اتقان نسخه‌هاي آن مي‌پرداخته‌اند.

كتاب كافي در نزد اصحاب اماميه داراي اهميت و جايگاه ويژه‌اي است. شيخ مفيد رحمة‌الله (متوفي 413 قمري) در كتاب تصحيح‌الاعتقاد مي‌نويسد: ((كتاب كافي از بلند مرتبه‌ترين كتاب‌هاي شيعه و از پرفايده‌ترين آنهاست.))

نجاشي رحمة‌الله (متوفي 450 قمري) نيز در كتاب رجال خود مي‌نويسد:((كليني در زمان خود در ري، شيخ اصحاب ما بوده و كتاب خود را كه نامش كافي است، در مدت بيست سال تاليف كرده است)).

از قول شهيد اول رحمة‌الله (متوفي 786 قمري) در بحارالانوار هم اين نظريه به چاپ رسيده است: ((كافي در حديث، تاليف شيخ ابوجعفر كليني است كه مانند آن در كتاب‌هاي حديثي شيعه تاليف نشده است.))

صدرالمتالهين (ره) نيز در شرح كافي مي‌نويسد: ((بهترين احاديث و گفتارهايي كه از اهل‌بيت(ع) براي ما روايت شده، احاديث كتاب كافي تاليف امين‌الاسلام و ثقة‌الانام شيخ عالم كامل مجتهد بارع فاخر، محمدبن يعقوب كليني ـ‌ اعلي‌الله قدره و انار في‌السماء بدره ـ است.))

كافي كتابي است كه بر اصول كامل مذهب شيعه و ديانت حقه اسلامي استوار است و اصول و فروع مذهب اماميه و ديانت اسلام را آشكار ساخته است. اصول كافي به عنوان كليات آثار و اخبار مذهبي شيعه در اول عصر غيبت امام زمان(عج) و نهاني مصدر علم، تاليف شده و در ميان كتاب‌هاي مذهبي، خورشيدي درخشان و پر فروغ به‌شمار مي‌رود.

در اين كتاب، اساس تعليمات مذهب و دينداري بر پايه خردمندي، تعقل، دانش، علم و بصيرت كامل نهاده شده و اين اثر همزمان با مرجعيت نواب خاص امام عصر(عج) در افق تعليمات شيعه به عنوان يك مرجع عمومي و براي وظيفه‌شناسي در همه ادوار آينده تا ظهور امام زمان(عج) تهيه شده است.

کليني که از برجسته ترين محدثان جهان اسلام اعم از شيعه و سني به شمار مي رود و لقب ثقة الاسلام گرفته است؛ براي تدوين و تأليف اين کتاب ارزشمند و معتبر به شهرها و روستاهاي مختلف مناطق جهان اسلام مثل خراسان، ايران، شام، عراق و عربستان مسافرت کرده و با دست يابي به کتابهاي تأليف شده توسط شاگردان اهل بيت (عليهم السلام) ـ که به اصول اربعمائة شهرت داشتند ـ به فراگيري حديث و معارف اهل بيت (عليهم السلام) پرداخت. و اين کتاب در واقع نخستين کتابي است که به صورت جامع در همه زمينه هاي اعتقادي، فقهي، اخلاقي، تفسير و تاريخ، روايات معتبر را جمع کرده است. به طوري که تعداد روايات آن برابر و بلکه بيش از همه روايات صحاح سته است. کليني کتاب خود را در سه بخش عمده مرتب کرده است: اصول دين «اصول کافي»، فروع دين «فروع کافي»، متفرقه که با عنوان «روضه کافي» شناخته شده است. 

کليني اين کتاب را در پاسخ به درخواست برخي از شيعيان تدوين کرد که به علت تعدد و اختلاف روايتها نمي توانستند مسائل و حقايق اسلامي را به طور دقيق و حقيقي تشيخص دهند. بنابر اين اين کتاب را با هدف گردآوري همه فنون دانش هاي دين تأليف کرد تا عمل به دستورات اهل بيت (عليهم السلام) بر اساس آن براي شيعيان آسان گردد. و به دليل همين جامعيت، نام آن را کافي نهاد؛ يعني کفايت کنند از کتب ديگر

مباحث و مطالب ابواب کتاب به ترتيب زير است:

کليني هر مبحث کلي را با نام «کتاب» آورده و در هر يک از اين کتابها چند عنوان مرتبط با موضوع به نام «باب» ذکر کرده است. او در ذيل همه ابواب کافي حدود شانزده هزار حديث از چهارده معصوم (عليه السلام) ذکر کرده که همه آنها را به طور مسند آورده است.

اصول کافي، به ترتيب کتابهاي زير را در بردارد:

1ـ «کتاب العقل و الجهل»؛ 2ـ «کتاب فضل العلم» که بيست و دو باب دارد؛ 3ـ «کتاب التوحيد» که چهل باب از مسائل مهم عقيدتي را در بردارد؛ 4ـ «کتاب الحجة» که حدود يکصد و سي باب درباره مسائل مختلف امامت و ولايت را در ذيل آن آورده و در پايان آن نيز بيست باب درباره تاريخ زندگاني ائمه «عليهم السلام» با عنوان «ابواب التاريخ» گرد آورده است؛ 5ـ «کتاب الايمان و الکفر» که حدود دويست و بيست باب درباره مسائل مختلف ايمان، اخلاق، تزکيه نفس و سير و سلوک الي الله در ذيل آن منعقد ساخته است؛ 6ـ «کتاب الدعاء» که حدود شصت باب در زمينه ها و ابعاد مختلف دعا در آن آورده است؛ 7ـ «کتاب فضل القرآن» که سيزده باب درباره فضل قرائت قرآن و مسائل مربوط به آن ذکر کرده است؛ 8ـ کتاب العشرة (المعاشرة) که حدود سي باب درباره مسائل مختلف آداب معاشرت و حقوق اجتماعي مسلمانان و ساير انسانها در آن آورده است.

«فروع کافي» نيز بيست و شش کتاب در همه ابواب فقهي از طهارت تا ديات را در بردارد که بخش عمده کتاب يعني پنج جلد را شامل مي شود.

روضه کافي که شامل مواعظ، خطبه ها، تاريخ و احاديث متفرقه در زمينه هاي مختلف است و نزديک به ششصد (دقيقا 586) حديث را در آن آورده است. در مجموع، کتاب کافي سي و چهار کتاب و سيصد و بيست و شش باب را در بردارد . اين کتاب از همان زمان تأليف مورد توجه و عنايت دانشمندان و محدثان جهان اسلام بويژه علماي تشيع بوده و در طول تاريخ همواره توسط بزرگان دانش و معرفت مورد تدريس و تحقيق قرار گرفته است. البته آنچه در ميان عامه مردم شايع شده است که اين کتاب توسط نايب چهارم امام عصر (ارواحنا فداه) يعني ابوالحسن علي بن محمد سمري (رضوان الله عليه) به امام (عليه السلام) عرضه شده و ايشان در تأييد آن فرموده اند: «الکافي کاف لشيعتنا» (يعني کتاب کافي براي شيعيان ما کافي است)، چندان مورد قبول علماي بزرگ تشيع نبوده و اصل و اساسي براي اين ماجرا وجود ندارد. فقط يک عبارت در ميان روايات شيعه درباره تفسير حرف کاف در ذيل آيه نخست سوره مريم يعني (کهيعص) وجود دارد که امام صادق (عليه السلام) فرمود «کاف کاف لشيعتنا» يعني حرف کاف در اين آيه براي شيعيان ما کفايت مي کند. و شايد عده اي از افراد نادان اين عبارت را تحريف کرده و به صورت «الکافي کاف لشيعتنا» در آورده اند.

به هر حال اين کتاب چه توسط امام عصر ارواحنا فداه تاييد شده باشد و چه ايشان مطلبي درباره آن بيان نفرموده باشند، بر اصول اربعمائة مبتني بوده و اعتبار علمي آن از طريق سندهاي مزبور در ابتداي هر روايت قابل بررسي مي باشد.

شرح هاي فراوان، تعليقه و حواشي زيادي بر اين کتاب نوشته شده است که مهمترين آنها عبارتند از:

1ـ جامع الأحاديث و الأقوال نوشته شيخ قاسم بن محمد الوندي (م1100 ق).

2ـ الدر المنظوم من کلام المعصوم که توسط شيخ علي بن محمد بن حسن بن زين الدين از نواده هاي شهيد ثاني (م1104 ق) نوشته شده است.

3ـ مرآة العقول في شرح أخبار الرسول نوشته علامه محمد باقر مجلسي.

4ـ الوافي که توسط فيض کاشاني نگاشته شده است.

5ـ شرح ملاصدرا (صدر الدين محمد بن ابراهيم شيرازي)  که بر بخشي از اصول کافي نوشته است.

6ـ شرح مولي صالح مازندراني که بر اصول و روضه کافي نوشته است. 

کتابهاي فراواني پيرامون کافي نوشته شده است که توضيحات و توصيف هاي کامل آن کتابها در ذيل مجموعه اي با نام  آثار گنگره شيخ کليني توسط دار الحديث چاپ شده است.

طي بررسي ها و تحقيقات به عمل آمده توسط دانشمندان، اعتبار و ارزش سندي و رجالي احاديث کافي نيز تا حدودي مشخص شده است به طوري که روايات صحيح آن بيش از پنج هزار حديث، روايات حسن آن حدود صد و پنجاه روايت، موثق يکصد و هشتاد، قوي سيصد، و حديث ضعيف ( البته با معيارهاي رجالي که امروزه در دست است ) نه هزار و پانصد روايت مي باشد.

کتاب با عنوان الکافي غير از کتاب کليني توسط برخي ديگر از دانشمندان شيعه و سني نيز نوشته شده است که نبايد با اين کتاب اشتباه شود. 

برخي از اين کتابها عبارتند از:

1ـ الکافي في الفقه که توسط ابو صلاح حلبي از بزرگان شيعه در قرن چهارم و پنجم در فقه اهل بيت (عليهم السلام) نگاشته شده است.

2ـ الکافي في فقه المالکي نوشته ابن عبد البر.

3ـ الکافي في فقه الحنبلي.

البته اين کتاب توسط برخي از جاهلان و متعصبان وهابيت مورد طعن و تحريف قرار گرفته است و بررسي هاي عوامانه و غير عالمانه درباره آن بر نا آگاهان جهان اسلام ارائه کرده اند. در حالي که بزرگان اهل سنت مثل ابن اثير، سمعاني، خطيب بغدادي، ابن عساکر، ابن حجر عسقلاني و ذهبي که بررسي هاي عالمانه و تحقيقات تقريبا روشمند و اصولي درباره شخصيتها و کتابها به انجام رسانده اند جايگاه و ارزش والاي اين کتاب و نويسنده آن را مورد اذعان قرار داده و غير قابل انکار معرفي کرده اند.

اين کتاب بارها در کشورهاي اسلامي مثل لبنان، عراق و ايران به چاپ رسيده است و امروزه در همه مراکز علمي و کتابخانه هاي سنتي و ديجيتال ( و حتي نرم افزارها ) وجود دارد.

بعلاوه به دليل اهميت ويژه اي که کتاب کافي در بين مسلمانان دارد، به زبانهاي مختلف زنده دنيا مثل فارسي، انگليسي و اسپانيايي، ترجمه شده است.[1]