سایت تخصصی تاریخ اسلام

برای معرفی این کتاب از وبلاگ خود دکتر حسن حضرتی استفاده کردم در ابتدا قسمتی از دیباچه نویسنده و سپس معرفی کتاب در ماهنامه علوم انسانی مهرنامه درج شده است.

در دیباچه این اثر می خوانید:

«راه تجدّد از مرزهاي تركيه عبور مي‌كند، تركيه براي ما آزمايشگاه است. آزمايشگاه خوبي‌ها و بدي‌هاي تجدّد و چالش‌ها و برون رفت‌هاي روشنفكران ديني از آن.»

آلن تورن-جامعه‌شناس فرانسوي

راقم اين سطور به عنوان پژوهشگري ايراني، در رساله حاضر، قطعه‌اي از تاريخ انديشه را در امپراتوري عثماني، موضوع پژوهش خود قرار داده است. بيش از هر چيز، اين انتخاب نگارنده، براي شناخت هرچه بيشتر تحولات انديشه در تاريخ اسلام و ايران بوده است. بنابراين به موضوع پژوهش خود نه به عنوان موضوعي صرفاً مربوط به تاريخ عثماني بلكه مسئله‌اي  درباره تاريخ اسلام و ايران اسلامي نيز نگاه كرده است. زيرا تصور بر اين است كه تحولات عثماني وجوه اشتراك و تشابهات فراواني با تحولات ايران داشته است. و به نظر مي‌رسد هر آنچه كه در آن جا اتفاق افتاده، با فاصله اندكي در ايران نيز به وقوع پيوسته است.

اين مسئله ما را به موضوع ديگري نيز رهنمون مي‌سازد و آن تأثيراتي است كه تحولات عثماني و ايران بر يكديگرگذاشته اند. وجود مناسبات سياسي و مراودات تجاري و بازرگاني در كنار روابط فرهنگي، به شكل عجيبي تحولات دو جامعه را شبيه هم ساخته است. اين تشابه در تحولات عثماني و ايران در قرن نوزدهم بيش از هر زمان ديگري خود را نشان داده است.

با اين اوصاف، تصور نگارنده بر اين است كه با انجام پژوهش حاضر نه تنها كمكي هرچند ناچيز به فهم تحولات عثماني نموده، بلكه براي رسيدن به شناخت دقيق‌تر از تحولات فكري ايران در قرن نوزدهم نيز در حد بضاعت خود، گامي برداشته است، روشي كه چندان مورد توجه پژوهشگران ايراني نبوده است. حميد عنايت در باره اين نقص پژوهش هاي ايراني مي‌نويسد:

چيزي كه در پژوهش‌هاي نويسندگان ما اغلب ناگفته مانده، آزموده ملت‌هايي بوده است كه وضعي همانند ما در گذشته نزديك داشته‌اند و زودتر از ما با فرهنگ غرب ارتباط پيدا كردند و در پاره‌اي موارد نيز مباني آن را با ديدي انتقادي‌تر از ما دريافتند. آگاهي از داوري‌هاي نويسندگان اين ملت‌ها در زمينه تمدن و فرهنگ غرب مي‌تواند دست‌كم معيار واقع‌بينانه‌تري در بحث‌ها به دست ما دهد تا بازگويي سخنان اشپنگلر و توين بي و هايدگر و ماركوزه و جز اينان.[1]

بنابراين رساله حاضر، اگرچه پژوهشي درباره تاريخ عثماني است، اما براي فهم هرچه دقيق‌تر تحولات تاريخ معاصر ايران نيز مي‌تواند مؤثر و مفيد واقع شود.

[1]- حميد عنايت، سيري در انديشه سياسي عرب، (تهران: سپهر، 1363، چاپ سوم) ص پانزده

معرفی کتاب "مشروطه عثمانی" در ماهنامه علوم انسانی مهرنامه

همسايه از همسايه ارث مي برد

حامد زارع

1. چنين به نظر مي آيد كه وسوسه انديشه «مشروطه» و نظام «مشروطيت» پس از گذشت سنوات متمادي و بحران هاي متوالي، هنوز دست از سر پژوهشگران ايراني برنداشته است. برخي انديشه وران معاصر بر آنند كه دليل اين مانايي ايده مشروطه در ذهن انسان ايراني، به صحت و اتقان و استحكام طرح مسئله اي باز مي گردد كه از روشنفكران مهاجر گرفته تا فقيهان مدرسه نجف، ساعي ميدان نظري آن بودند. هر چند همان انديشه وران بلافاصله افاضه اي اضافه مي كنند مبني بر آنكه مشروطه ايراني اگر چه در عمل تاسيس شد، اما در نظر هيچ گاه تبيين نشد. واهمه از تاخير تاسيس نظري مشروطيت در وجدان ايراني، با نظر به تحولات و اتفاقات پسيني مشروطه، موضوعيتي نداشت. اما در پانزده سال اخير كوشش هاي ارجمندي شكل گرفته است تا مشروطه ايراني را بازبشناسد. برخي از اين كوشش ها متجلي در كتاب هايي معروف بوده است كه به نحو مستقيم به بررسي تحولات مشروطه ايراني نظر داشته اند. اما گونه اي از توجه به مشروطه ايراني كه با اتخاذ نگاهي ديگر و به نحو نامستقيم به تحولات مشروطه ايراني نظر كرده اند نيز امروزه مطرح شده است. اگر جرقه قانون از ذهن پرسشگر وليعهد با قريحه مسكون در دارالسلطنه تبريز جان گرفت و در آذربايجان، آن سرزمين آتش جاويدان، شعله انديشه هاي جديد را مشتعل ساخت و مكتب تبريز رفعت گرفت، به لطف همسايه اي بود كه در سرحدات شمال غربي ايران زمين، مشق مشروطيت مي كرد و روشنفكران ايراني سياه مشق هاي خود را از آن سرزمين به ايران زمين حوالت مي دادند. سرزميني به گستره يك امپراطوري با نام عثماني! 

2. كتابي كه مي خواهيم از آن نام ببريم، اين ماجراي خواندني از امپراطوري عثماني دارد تا براي ايرانيان همسايه نقل كند. كتاب «مشروطه عثماني» اگر چه كتابي با محتواي تاريخي، ولي با رويكرد انديشه اي است. اين اثر را بايد به مثابه همتي شايسته نظر در راه اهتمام به تاريخ انديشه و همچنين متني بايسته توجه در مسير تصوير و تبيين تاريخ انديشه مشروطه خواهي در سرزمين همسايه، امپراطوري عثماني، به زبان فارسي و جهان ايراني ارزيابي كرد. اگر قائل به اين قول صائب باشيم كه «مشروطه» نظمي محدودكننده قدرت و نظامي تقويت كننده مشورت است و نيز تاريخ هر مشروطه اي، بسته به مكان سرزميني رويداد مشروطيت، امكانات و الزامات مخصوص به خودي دارد، دانش به آنچه در «مشروطه عثماني» اتفاق افتاده است به سود ما است. چه اينكه تاريخ مشروطه عثماني نيز همانند تاريخ مشروطه ايراني كه سيد جواد طباطبايي زحمت بازتدوين نظري آن را برده است، جزئي از تاريخ عمومي مشروطه خواهي است كه ذيل تاريخ انديشه، نسبتي وثيق با تاريخ عمومي دارد.

3. همانطور كه از نام كتاب هويدا است، اثر حاضر با نگرشي انديشه محورانه، كنش هاي نوخواهانه و تجددگرايانه در گستره امپراطوري عثماني را به تصوير مي كشد. كنش هايي كه منجر به رويداد مهم مشروطه اول در سال 1876 ميلادي گرديد. «حسن حضرتي» عضو هيات علمي دانشگاه تهران و نويسنده كتاب، در روش شناسي معرفتي خود براي نگارش اين اثر تاريخي از نظريه هرمنوتيكي «كوئنتين اسكينر» ياري جسته است. اين اثر به تحليل و بررسي آراء و انديشه هاي «مدحت پاشا» به عنوان پدر معنوي مشروطه خواهان عثماني، در باب حكومت قانون و نظام مشروطيت و همچنين ديگر عناصر فعال در «مشروطه عثماني» مي پردازد. البته نويسنده كتاب با محوريت دادن به «مدحت پاشا» معتقد است كه تامل در انديشه هاي او مي تواند آئينه اي از ديدگاه ها و نگرش هاي مشروطه خواهان عثماني در نيمه قرن نوزدهم بوده باشد.

4. درست است كه اثر حاضر با هدف تحليل تحولات فكري عثماني در عهد مشروطه اول و با تاكيد بر انديشه هاي «مدحت پاشا» صورت گرفته است؛ اما بايد توجه داشت كه در اين اثر به تاثيرات انديشه هاي نوخواهانه و تجددگرايانه عثماني بر ايرانيان و همچنين مقايسه قانون اساسي مشروطه عثماني با مشروطه ايراني توجه كم نظيري شده است. با امعان نظر به موقعيت يكسان ايران و همسايه اش در ميزباني از ميهمان نا خوانده اي تحت عنوان «تجدد» كه افسون اش در دل مسلمانان خسته خاورميانه قرن نوزدهم با انگاره هايي همانند «حكومت قانون» و «پارلمان» رخ مي نمود، پرپيدا است كه اين اثر روايت گر تحولات فكري معطوف به مشروطه ايراني نيز به شمار مي آيد. چه اينكه مسائل مشروطه عثماني، مسائل مشروطه ايراني نيز است و اين نكته تعجبي ندارد. چرا كه به قول «محمدابراهيم باستاني پاريزي» كه بر پيشاني كتاب شاگرد ديروز و همكار امروزش ديباچه اي نيز نگاشته است، همسايه از همسايه ارث مي برد.

منبع: وبلاگ دکتر حسن حضرتی

برای کتابشناسی مناسب دیدم که مقدمه کتاب را در این بیاورم:

مقدمه

تاریخ علمی است که ما را از حوادث و وقایع گذشته و همچنین علل و رابطه علل با حوادث آگاه می سازد.
تاریخ برای جامعه همانند هویت برای افراد است. و حافظه هر فرد تجلی هویت آن فرد است. همان گونه که اگر شخصی حافظه خود را از دست بدهد، هویت خود را از دست داده، درباره جامعه هم چنین است که اگر تاریخ خود را آن طور که باید و شاید نشناسد، هویت اجتماعی یا به عبارتی فرهنگ خود را نشناخته است. پس می توان گفت همان گونه که هویت افراد، شخصیتشان را می سازد، تاریخ نیز فرهنگ ساز است و این یعنی میان فرهیختگی و حس تاریخی داشتن رابطه نزدیکی برقرار است.
بدست آوردن حس تاریخی نیازمند پژوهش است. پژوهش در گستره وسیع تاریخ، نیازمند زمان زیادی است. ناچار باید دست به گزینش زد. تاریخ اسلام از آن جهت که تاریخی کامل و جامع بوده و گذشته ما مسلمانان را به تصویر می کشد وتاریخ عثمانی از آن جهت که از پایدارترین دول اسلامی (حدود 600 سال) حاوی انواع اتفاقات درس آموز تلخ و شیرین و زشت و زیبا بوده؛ به علاوه، مقوله سرعت برای هر محقق و پژوهشگری حائز اهمیت است و یکی از راه هایی که کمک بسیار به پژوهشگر می کند، استفاده از دنیای مجازی است که متأسفانه در مورد دولت عثمانی اطلاعات دقیق و قابل اعتمادی در دنیای مجازی وجود ندارد؛ بنابراین می تواند انتخاب درستی باشد.
دولت عثمانی یکی از پایدارترین دولت های مسلمان بود که طی حدود 6 قرن (687-1357هـ/1288-1938م) برای ایجاد اتحاد داخلی و اتحاد کشورهای مسلمان ایفای نقش کرد و وسعت جغرافیایی و گسترش فتوحات و نیروی نظامی و آثار تاریخی پایدار، آن چنان عظمتی به آن بخشید که دوست و دشمن را به اعتراف واداشت. پیشرفت و فتوحات این دولت حدودا از سال 727هـ/1326م توسط اورخان بن عثمان آغاز گردید و تا حکومت سلطان سلیمان قانونی در سال 926-974هـ/1520-1566م ادامه داشت و از این به بعد دولت عثمانی رو به افول رفت که از زمان سلطان سلیم دوم در سال 974هـ/1566م آغاز گشت و پس از گذشت حدود چهار قرن طومار آن پیچیده شد؛
از جمله دلایل ضعف دولت عثمانی می توان رفاه گرایی، فساد اداری، اعطای امتیاز به بیگانه یا کاپیتولاسیون، نظام بد مالیاتی، عدم انسجام بین ملل و قومیت های مختلفی که جزء حوزه جغرافیایی دولت عثمانی می شدند، دشمنی دولت های اروپایی و... نام  برد که در نهایت دشمنی اروپائیان باعث شد تا اروپای متحد در قرن نوزدهم و بیستم به مبارزه با دولت عثمانی پرداخته، با جنبش های به اصطلاح اصلاح طلبانه، آن دولت را قلع و قمع کند و مهم ترین مانع برای تسلط بر منطقه را از سر راه خود بردارد.
توفیق الهی نصیب بنده شد که طی حدود 2 ماه این مجموعه را گردآوری کنم. برای این کار بعد از فحص و تحقیق بسیار، تصمیم بر آن شد که به محوریت دو کتاب باشد: "تاریخ عثمانی از اقتدار تا انحلال"  و "تاریخ اسلام کمبریج"  شاید در طول صد سال گذشته چنین اثری (تاریخ اسلام کمبریج) با این انسجام و هماهنگی، آن هم در باب موضوعی به این گستردگی و پیچیدگی بی سابقه باشد. این اثر جهان اسلام را مورد بررسی قرار می دهد و به لحاظ جغرافیایی از بین النهرین شمالی تا ماوراء النهر و حوزه اروپا، دو مرز طولانی را آشکارا به نمایش می گذارد؛ طبیعی است که هیچ پژوهشی در این زمینه نمی تواند کامل باشد و نمی تواند نظر همگان را تأمین نماید با این حال این کتاب به صورت تخصصی به تاریخ پرداخته است و به نظر می رسد بتواند هدف ما را که رساندن اطلاعات جامع و در عین حال مختصر و تخصصی به خواننده است، تأمین کند.
مطالعه در تهیه این گزارش به صورت واقعه محور انجام شده است. به این شکل که سعی شده وقایع مشترک در منابع به دقت مطالعه و گزارش به صورتی تنظیم گردد که دو معیار جامعیت و اختصار در آن رعایت شده باشد. البته در بیان حوادثی که انحصارا در یک کتاب آمده بود تصرفی انجام نشده و در صورت تعارض، کتاب «تاریخ عثمانی از اقتدار تا انحلال» محور قرار گرفته، چرا که این کتاب به طور خاص درمورد تاریخ عثمانی است و تقسیم بندی بهتری نسبت به کتاب تاریخ اسلام کمبریج دارد.

این گزارش در 10 فصل به قرار زیر تنظیم شده است:
سه فصل اول: تأسیس دولت عثمانی تا زمان اوج آن
فصل چهارم نظام حکومتی دولت عثمانی
فصل پنجم تا نهم بیان روند افول دولت عثمانی
فصل آخر نیز کارنامه مختصری از دولت عثمانی
در مجموع این گزارش در 234 صفحه تقدیم علاقمندان شده امید آنکه مورد رضایت صاحب الأمر و الزمان قرار گیرد.

سبحان پاکپور

مؤسسه اسلامی قمر بنی هاشم (ع)

کتاب «الدولة العثمانیة» نوشته دکتر علی الصلابی است. این کتاب قسمتی از سلسله مباحث«صفحات من تاریخ الاسلامی» است همانطور که از عنوان این کتاب بر می آید. در مورد عثمانی از زمان پیدایش تا دوره سقوط و افول است. صلابی در این کتاب نحوه اسلام آوردن ترکان اسلامی و همچنین بررسی بزرگان این قوم را بررسی کرده است. سعی نویسنده کتاب بر این است که به خواننده القاء کند که امپراتوری بزرگ عثمانی فقط در جنبه فتوحات و کشورگشائی پیشرفت نکرده بلکه تمدنی بزرگ و جامع را پایه ریزی کرده است.