کتابشناسی کتاب مسارالشیعه
كتاب حاضر دربارة تاريخ تولد و شهادت ائمه ـ عليهم السّلام ـ وديگر حوادث مهمي كه در تاريخ اسلام روي داده و ايام و مناسبت هاي اسلامي در تاريخ اسلام، مي باشد.
اين كتاب از کتب معتبر شيعه در شناخت ايام و مناسبت هاي اسلامي است و اين كتاب از اولين كتاب هايي است كه در اين رابطه نگاشته شده است.
شيخ مفيد در اين كتاب بنا را بر اختصار گذارده و تاريخ هاي اين كتاب را بر اساس ماه هاي قمري تنظيم و از ماه رمضان شروع و به ماه شعبان ختم مي كند و پس از بيان هر يك از روزها و مناسبت ها در ذيل آن به اعمال واجب و مستحب آن نيز اشاره مي كند.
كتاب مسار الشيعه از معدود كتاب هايي است كه نسخة اصل آن به خط مؤلف در دست است و از نقطه نظر فلسفه تاريخ، از گنجينه هاي گران بهاي فرهنگ و تمدن اسلامي به شمار مي رود. چرا كه هر تمدن و ملتي داراي ايام و مناسبت هاي ويژه اي است كه در تاريخ آن تمدن داراي ارزش خاصي است، تمدن اسلامي نيز داراي چنين روزهايي است. بنابراين مشخص كردن اين روزها و تاريخ حوادث آنها يكي از محور هاي مهمي است كه شيخ مفيد به خوبي از عهدة آن بر آمده است.[1]
زندگینامه مؤلف :
شيخ مفيد نامش محمد بن محمد بن نعمان , هم متكلم است و هم فقيه ابن النديم درفن دوم از مـقـاله پنجم (الفهرست ) كه درباره متكلمين شيعه بحث مى كند, از او به عنوان (ابن المعلم ) ياد مى كند و ستايش مى نمايد او در سال 338 متولد و در سال 413درگذشته است كتاب معروف او در فقه به نام (مقنعه ) است و چاپ شده و موجود است شيخ مفيد از چهره هاى بسيار درخشان شـيـعـه در جـهان اسلام مى باشد ابويعلى جعفرى كه داماد مفيد بوده است , گفته : (مفيد شبها مختصرى مى خوابيد, باقى را به نماز يامطالعه يا تدريس يا تلاوت قرآن مجيد مى گذرانيد).
شيخ مفيد شاگرد ابن ابى عقيل است 1
شيخ مفيد و روزگار زندگى او:
از قـيـام نـافـرجـام مـختار بن ابى عبيده ثقفى به بعد, همه حركت محرومان ضدستمگران , به نام طـرفـدارى از (آل رسول (ع ) ) آغاز گرديده است بدين معنى كه مخالفت با حكومتهاى وقت با هـواداران خـانـدان رسالت از اماميه , كيسانيه , زيديه ,راونديه , و ديگر فرقه ها براى تحقق يك نيت صورت گرفته است و آن برانداختن حكومت نژادى عباسى و تاسيس حكومت بر اساس عدل قرآنى بـوده اسـت كـه در آن عـرب و غير عرب مساوى بوده باشند در آن روزگار مهم ترين كانون قيام , (خـراسـان )بـود مردم اين سرزمين زير پرچم تشيع گرد آمده بودند, و مى خواستند حكومت را ازآل ابى سفيان به آل على (ع ) بازگردانند روزى كه محمد بن على بن عبداللّه بن عباس ,داعيان خود را به خراسان فرستاد, به آنها سپرد كه از شخص خاصى نام نبرند, بلكه مردم را به (الرضا من آل مـحـمـد (ص )) بـخوانند سرانجام اين نهضت آن شد كه آل عباس بر خلافت غلبه يافت و بنى الـحسن و بنى الحسين (ع ) محروم ماندند اما سيرتى كه خلفاى عباسى از آغاز كار يا اندكى پس از اسـتـقـرار حـكـومت پيش گرفتند, آن نبود كه توده هاى محروم مى خواستند, آنچه به دنبال اين نـهـضـت تـحقق يافت , حكومت نژادى ديگرى بود كه در آن تيره عباسى جاى تيره اموى را اشغال مـى كـرد با اين تفاوت كه در اين حكومت عنصر ايرانى داخل در قوه اجرايى گرديده بود بى جهت نـيـسـت كـه سـال 352 مـعـزالـدوله ديلمى زنان شيعه را گفت تا روهاى خود را سياه كنند و با گـريـبـان چـاك در بـازار بـغـداد بـيـايـند و فقهاى اهل سنت آن سال را (سنة البدعة ) (سال بدعت )ناميدند آنان با اين وضع حقوق از دست رفته را مطالبه مى نمودند.
بازگشت به خويشتن :
پـس از ايـن آزمايش تلخ و پس از اين دوره سياه بود كه متفكران شيعه به خودآمدند و به اين فكر افـتـادنـد كـه نخست انديشه هاى فكرى و اعتقادى شيعه را به مردم بياموزند و آنان را با عدالت و مـساوات و احكام اسلامى آشناتر سازند از قرن دوم هجرى به بعد, متكلمان شيعه و شاگردان امام بـاقر و امام صادق (عليهما السلام )كوشيدند اصول معتقدات تشيع را بر پايه منطق عقلى و منطق كـلام پياده نمايند از اين تاريخ تا سال 447 هجرى , يعنى به سال ورود طغرل سلجوقى به بغداد و بـرانـداخـتـن آخـرين فرمانرواى شيعه آل بويه , (الملك الرحيم ), دانشمندان شيعه با استناد به ظاهرقرآن كريم و با استفاده از اخبار اهل بيت (ع ) عالى ترين مكتب انديشه بشرى واسلامى را ارائه داده اند كه تا آن روز در دنياى اسلام بى سابقه بود اصول فلسفى واعتقادى اين مذهب را آن چنان پـى ريـزى نـمودند كه نه تنها در طول تاريخ زنده بماند,بلكه پيوسته پيشروى خود را حفظ كند و چاره ياب و پاسخگوى مشكلات اجتماعى باشد.
از يـك سـو اصل (عدالت ) را در زمره اصول اعتقادى درآوردند و از سوى ديگرعقل را جز منابع اسـتـنـبـاط احـكـام كـلى شناساندند در زمينه اعتقاد و عمل هر دو,حكومت عقل را به رسميت شناختند عصر ظهور شيخ مفيد و هم رديفان او در چنين موقعيت ويژه بود.
اين نوع حركت مكتبى توسط فقها و متكلمين و انديشمندان اسلامى متوقف نگرديد, بلكه پيوسته تـعـقيب و پى گيرى شد تا به وسيله فقيهان پارسايى مانندابن ادريس , علا مه حلى , محقق حلى , شـيـخ على كركى , پسرش شيخ عبدالعال و شيخ على منشار, شيخ بهائى و دهها تن عالم ديگر در صـحـنـه فـقاهت ظاهر شدند و فقه شيعه را از عبادات و معاملات كه به وسيله صدوق و كلينى و مفيد و شيخ طوسى پى ريزى شده بود, به مرحله كامل ترى رساندند درست است كه پس از يورش مـغـول بـه مـراكزعلمى , اندك وقفه اى در حوزه هاى علمى مدارس دينى به وجود آمد, ولى پس ازفترت دوران مغول از نو, طبقات بعدى فقها مانند: شهيد اول و دوم , مقدس اردبيلى ,بعدها علا مـه وحيد بهبهانى , شيخ جعفر آل كاشف الغظا, شيخ محمد حسن صاحب جواهر, و ميرزاى بزرگ شيرازى و شيخ مرتضى انصارى , فقه اسلام احيا شده ورونق گرفت تا به عصر كنونى رسيد كه در معرفى شخصيتهاى آينده مورد بحث قرارخواهد گرفت 2
شـيخ بزرگوار ما در آن بحران برخوردهاى اعتقادى و سياسى و حركتهاى سرنوشت ساز در حومه بـغـداد ديده به جهان گشود و دانشهاى ابتدايى را در خانواده وزادگاه خويش به پايان برد او كه در يـك خانواده عميق و اصيل در تشيع از سلاله نيكان و پاكان به وجود آمده بود و سراسر خاندان او مـالامـال از عـشـق به اهل بيت رسالت (ع )بوده اند, راهى بغداد گرديد از اساتيد و دانشمندان مدارس بغداد نيز كسب علم ودانش نمود تا در علم كلام , فقه و اصول , سرآمد دانشمندان گرديد.
مكتب مفيد:
پـيـش از مـفيد, علم كلام و اصول فقه در ميان دانشمندان اهل سنت رونقى به سزاداشت فقها و مـتـكلمين بسيارى در اطراف بغداد گرد آمده و در رشته هاى گوناگون اصول عقائد, سرگرم بحث و مناظره بودند.
هـر چند علم كلام پيش از مفيد نيز در ميان شيعيان سابقه داشته است , ولى دراثر محدوديتى كه در كار شيعيان از نظر سياسى بود, اين موضوع از مرحله تاليف وتدوين كتاب تجاوز نمى كرد پيش از مفيد شيخ صدوق كه رئيس شيعيان بود سبك ساده اى را در تصنيف و تاليف به وجود آورده بود و آن را بـه صورت املا به صورت ساده به مستمعين القا مى نمود مفيد نيز در پيگيرى مكتب استاد كوشيد و با استفاده ازمبانى علم كلام و اصول فقه , راه بحث و استدلال را به روى شيعيان باز كرد وتـلاشـهـايـى را كـه متقدمين مانند ابن جنيد اسكافى و قبل از او ابن عقيل فقيه معروف شيعه و عـيـاشـى ريخته بودند, به صورت دلپذيرى درآورد به گفته نجاشى كتاب كوچكى در اصول فقه تصنيف كرد كه مشتمل بر تمام مباحث آن بود.
مفيد از ديدگاه دانشمندان شيعه :
1 ـ گفتار نجاشى : نجاشى , شاگرد نامدار و مورد اعتماد شيخ مفيد در حق اوگويد:
(محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان بن سعيد بن جبير,شيخ و استاد ما ـ كـه رضـوان خدا بر او باد ـ فضل او در فقه و حديث , و ثقه بودن اومشهورتر از آن است كه توصيف شود او تاليفات متعددى دارد كه از آنهاست :المقنعه , الاركان في دعائم الدين , الايضاح و الافصاح در امامت , الارشاد, العيون والمحاسن و )3
2 ـ گفتار طوسى : شيخ طوسى شاگرد ارزنده مكتب او, درباره او در فهرست مى نويسد:
(مـحـمـد بـن محمد بن نعمان , معروف به ابن المعلم , از متكلمان امامسه است درعصر خويش ريـاسـت و مـرجـعيت شيعه به او منتهى گرديد در فقه و كلام بر هر كس ديگر مقدم بود حافظه خوب و ذهن دقيق داشت و در پاسخ به سؤالات حاضرجواب بود او بيش از 200 جلد كتاب كوچك و بزرگ دارد ) 4
3ـ گـفتار ابويعلى جعفرى : فقيه بزرگوار ابويعلى جعفرى كه عنوان دامادى وجانشينى شيخ را نيز دارد, در حق استاد خويش گويد:
(او انـدكـى از شـب را مـى خوابيد و باقى شبانه روز را يا نماز مى خواند يا مطالعه مى كرد يا درس مى گفت يا قرآن تلاوت مى كرد ) 5
تـمـام دانـشـمـنـدان كه به نوعى به شرح حال او پرداخته اند, او را با جلالت قدر وعظمت علمى توصيف نموده اند.
اساتيد:
مـرحـوم نـورى در خـاتمه مستدرك , 50 تن از استادان مفيد را نام مى برد البته تعدادآنها بيش از ايـنهاست از معروف ترين آنان : ابن قولويه قمى , صدوق , ابن وليد قمى ,ابوغالب , ابن جنيد اسكافى , ابوعلى صولى بصرى , ابوعبداللّه صفوانى و مى باشند.
شاگردان:
تـعـداد كـثـيرى از دانشجويان علوم اسلامى از مكتب پرفيض او بهره برده اند كه سرآمد آنان سيد مـرتـضى علم الهدى , برادر سيد رضى , شيخ طوسى , نجاشى , ابوالفتح كراچكى , ابويعلى جعفر بن سالار و عبدالغنى از مفاخر شاگردان اويند 6
تاليفات:
نـجـاشـى 171 جـلد كتاب از تاليفات شيخ را ذكر كرده است كه اسامى برخى ازآنها به اين ترتيب است :
1 ـ در فقه : المقنعه , الفرائض الشرعيه و احكام النسا.
2 ـ در علوم قرآنى : الكلام في دلائل القرآن , وجوه اعجاز القرآن , النصرة في فضل القرآن , البيان في تـالـيف القرآن (او يكى از پركارترين افراد اين رشته بود طالبان تفصيل مى توانند به كتاب طبقات مفسران شيعه ج 2 , تاليف مؤلف مراجعه نمايند).
3 ـ در عـلـم كـلام و عـقـائد: اوائل الـمقالات ,نقض فضيلة المعتزله ,الافصاح ,الايضاح , الاركان 7
وفات:
شيخ بزرگوار ما در سال 413 در بغداد, پس از75 سال تلاش و خدمت ارزنده درگذشت و مورد تـجـلـيـل فـراوان مردم و قدردانى علما و فضلا قرار گرفت و به تعبيرشاگرد بزرگوارش شيخ طوسى كه خود حاضر در صحنه بوده است , روز وفات او ازكثرت دوست و دشمن براى اداى نماز و گـريستن بر او, همانند و نظير نداشته است هشتاد هزار تن از شيعيان او را تشييع كردند و سيد مرتضى علم الهدى بر او نمازگزارد و در حرم مطهر امام جواد (ع ) پائين پاى آن حضرت و نزديك قبر استادش ابن قولويه مدفون گرديد.
پی نوشتها :
1-آشنايى با علوم اسلامى , ص 294.
2- بخشى از تحليل آقاى دكتر جعفر شهيدى در آرام نامه , ص 52 .
3- رجال نجاشى , ص 399 , چاپ جامعه مدرسين قم . 4- معجم رجال الحديث , ج 17 , ص 206 . 5-فهرست ابن نديم , ص 266 و239 , چاپ الاستقامه . 6-مكتب اسلام , سال اول , شماره3, مقاله دانشمند محترم على دوانى . 7- رجال نجاشى , ص 400 تا 403 . [2]
فهرست کتاب :
مقدمه
ماه مبارک رمضان ماه شوال
ماه ذی القعده ماه ذی الحجه
ماه محرم ماه صفر
ماه ربیع الاول ماه ربیع الثانی
ماه جمادی الاول ماه جمادی الثانی
ماه رجب ماه شعبان
پاورقی و ملحقات
1:شهررمضان 2:خواندن دعای استهلال درهنگام رویت هلال
3: دعای استفتاح 4: و بعدازنمازصبح دارای دعای مخصوص ست
5: نزول تورات برموسی بن عمران 6: بیعت با امام رضابه عنوان ولیعهد
7: وفات ام المومنین خدیجه بنت خویلد 8: نزول انجیل بر عیسی بن مریم علیه السلام
9: پیمان برادری بین پیامبر و علی علیهما السلام 10: میلاد ابو محمد حسن بن علی علیهما السلام
11: میلاد ابو جعفر محمد بن علی بن موسی علیهم السلام 12: واقعه بدر
13: ضربت خوردن امیر المومنین علی بن ابیطالب علیهما السلام 14: فتح مکه
15: واقعه اسراءومعراج رسول الله صلی الله علیه وآله 16: عروج عیسی بن مریم علیه السلام
17: وفات موسی بن عمران علیه السلام 18: وفات یوشع بن نون
19: شهادت امیر المومنین علیه السلا 20: لیلة القدر
21: سورة عنکبوت و روم وفات شیخ مفید رحمه الله علیه
وفات شیخ الریس ابن سینا وفات ابن خشاب نحوی
وفات زیاد بن أبیه وفات سری سقطی
وفات سلار بن عبد العزیز دیلمی وفات ابراهیم بن مهدی
وفات احمد بن عبد الله بن احمد بن جلین وفات ابن مفجع
وفات حسین بن سعید بن مهند وفات محمد بن حسن بن حمزه
تولد شیخ طوسی رحمه الله علیه وفات یحیی بن محمد طبا طبا
تولد سید بن زهره کشته شدن طلایع بن رزیک
وفات عزیز بن رکن الدین وفات علی بن انجب
22: عمرو بن العاص 23: حمزه بن عبد المطلب
وفات ورام بن ابی فراس حرکت امیر المومنین علیه السلام به سوی صفین
وفات احمد بن محمد سندی 24: شهادت علی بن موسی الرضا علیه السلام
25: دحو الارض 26: ازدواج امیر المومنین و فاطمه زهرا علیهما السلام
27: رد ابو بکر بر ابلاغ سوره برائت 28: خروج مسلم بن عقیل
29: تولد حضرت ابراهیم علیه السلام 30: توبه حضرت داود علیه السلام
31: تولد حضرت عیسی علیه السلام 32: شهادت مسلم بن عقیل
33: محاصره خانه عثمان 34: غدیر خم
35: قتل عثمان 36: بیعت مردم با امیر المومنین علیه السلام
37: پیروزی حضرت موسی علیه السلام بر ساحران 38: نجات حضرت ابراهیم علیه السلام از آتش
39: وصایت یوشع بن نون 40: وصایت شمعون الصفاء
41: وصایت آصف بر برخیا 42: مباهله
43: تصدق امیر المومنین علیه السلام 44: تصدق امیر المومنین و فاطمه علیهما السلام بر مسکین
45: ضربت خوردن عمر 46: میلاد امام هادی علیه السلام
47: استجابت دعای حضرت زکریا علیه السلام 48: نجات پیدا کردن یوسف علیه السلام از چاه
49: عبور حضرت موسی علیه السلام از دریا 50: سخن گفتن خداوند با حضرت موسی علیه السلام در طور سینا
51: نجات حضرت یونس علیه السلام ازشکم نهنگ 52: شهادت سید الشهدا علیه السلام
53: اصحاب فیل 54: شهادت امام سجاد علیه السلام
55: شهادت زید بن علی علیه السلام 56: حمله به مکه توسط سپاه یزید
57: رجوع اهل حرم امام حسین علیه السلام به مدینه 58: زیارت جابر بن عبد الله در روز اربعین
59: رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله 60: شهادت امام حسن علیه السلام
61: هجرت رسول خدا صلی الله علیه وآله 62:خوابیدن امیر المومنین علیه السلام در بستر پیامبرصلی الله علیه و آله
63: معجزه پیامبر درغار ثور 64: ابو بکر و همراهی پیامبر در غار
65: شهادت امام حسن عسکری علیه السلام 66: ازدواج پیامبر وخدیجه سلام الله علیها
67: وفات عبد المطلب 68: مرگ یزید بن معاویه
69: ولادت پیامبر صلی الله علیه وآله 70: ثواب روزه هفدهم ربیع الاول
71: ولادت امام حسن عسکری علیه السلام 72: ولادت امام زین العابدین علیه السلام
73: فتح بصره 74: شهادت صدیقه طاهره سلام الله علیها
75: کشته شدن زبیر بن عوام 76: ولادت صدیقه طاهره سلام الله علیها
77: وفات ابو بکر 78: میلاد امام باقر علیه السلام
79: شهادت امام هادی علیه السلام 80: مرگ معاویه بن ابی سفیان
81: تغییر قبله 82: میلاد امیر المومنین علیه السلام
83: شهادت امام کاظم علیه السلام 84: مبعث پیامبر صلی الله علیه و آله
85: میلاد امام حسین علیه السلام 86: میلاد امام زمان علیه السلام
[1] - سایت راسخون
[2] - پرتال اطلاع رسانی فرهنگی نور
