سایت تخصصی تاریخ اسلام

كتاب ارزنده منتهى الآمال يكى از بهترين و شيواترين و مشهورترين آثار محقق نامى و محدث معروف حاج شيخ عباس قمى رحمهم‏الله (حدود 1294 ه . ق ـ 1359 ه .ق) به شمار مى‏آيد. اين كتاب با سبكى دلپذير و با تبحرى كامل براى استفاده عموم به خصوص علما و مبلّغين اسلام نگارش يافته است. چاپ‏هاى متعدد آن با تيراژ زياد، حكايت از آن دارد كه منتهى الآمال، جايگاه رفيعى در جامعه اسلامى ما دارد و دانشمندان مسلمان با ديده اعتماد به مطالب اين كتاب مى‏نگرند و مردم عادى نيز به خاطر پر مطلب و دلنشين بودن آن، استقبال گسترده‏اى از آن به عمل آورده‏اند. نويسنده آن، عالمى متقى و دانشمندى وارسته و آگاه به تمام ابعاد گسترده اسلام به خصوص روايات اهل بيت عليهم‏السلامو سيره ائمه اطهار عليهم‏السلاماست و منتهى الأمال را با تمام عشق و اخلاص خود به معصومين عليهم‏السلامنگاشته و در نقل روايات و حكايات و مطالب آن، كمال دقت را به كار برده است.

شيخ عباس قمى با سخت‏كوشى و پشت‏كار شگفت‏انگيز خود به تأليف 85 جلد كتاب ارزنده توفيق يافته و همه آنها مقبول همگان گشته كه از جمله آنها: مفاتيح الجنان، سفينة البحار، نفس المهموم، منازل الآخرة، منتهى الآمال و تتمة المنتهى و... است.
در مورد اهميت كتاب منتهى الآمال، محقق گرامى استاد على دوانى مى‏فرمايد:
به نظر بنده نويسنده، قدر اين كتاب گرانقدر درست شناخته نشده، و خاص و عام، چنان‏كه بايد، تاكنون پى به اهميت آن نبرده‏اند؛ علت اين است كه از زمان محدث قمى كسى را درست سراغ ندارم كه اهل باشد و به نحو مستوفا در تاريخ زندگانى چهارده معصوم عليهم‏السلامغور و بررسى نموده و در اين باره مطالعات عميق و همه جانبه كرده باشد. آنها كه در اين باره كتاب نوشته‏اند معمولاً به چند كتاب مراجعه مى‏كنند و خواست خود را با جمع و جور مطالب آنها تأمين مى‏كنند؛ آن هم فقط در تاريخ حيات آنها و رويدادهاى ايام زندگانى آن ذوات مقدس، اما اگر كسى سال‏ها در همه منابع عامه و خاصه از كتب تاريخ و رجال و تراجم و تفسير مطالعه ممتد داشته باشد، سپس قلم به دست گيرد تا از اين برگزيدگان خدا و انسان‏هاى مافوق انسان، قلم فرسايى كند، نه تنها حوادث و رويدادهاى عمر آنها را كه فرزندان و زنان و كسان و شهر و محل آنها و نوادگان ايشان از علماى بزرگ و سادات نامى و خلفا و امرا و وزراى معاصر آنان، آن هم از معتبرترين مآخذ و منابع، كتابى تأليف كند، آن وقت قدر كتاب مستطاب منتهى الآمال را خواهد دانست و پى به اهميت كار بزرگ محدث نامى حاج شيخ عبّاس قمى در اين كتاب باعظمت مى‏برد والاّ فَلا. اگر منتهى الآمال به زبان عربى بود به طور قطع اهميت بيشترى پيدا مى‏كرد.

فاضل محترم جناب آقاى بهاء الدين خرمشاهى نيز چنين اذعان داشته:
... كتابى به اين اتقان و پر اطلاعى و خوش‏خوانى در سيره معصومين عليهم‏السلام ، نداريم و مؤلف كه محدث بصير و خبيرى است در هر مورد، منابع و روات هر خبرى يا رويدادى را ياد مى‏كند. منتهى الآمال نيز تصحيح و طبع شسته و رفته و محققانه ندارد.
محدث قمى منتهى الآمال را در سال 1350ه .ق ( 1310ه .ش) يعنى حدود هشتاد سال پيش، در مشهد مقدس تأليف كرده و جزو آخرين تأليفاتش به شمار مى‏آيد.
نخستين چاپ آن در حيات خود مؤلف در سال 1353 قمرى به خط سيد ابوتراب اصفهانى توسط انتشارات علمى تهران به چاپ رسيده است و بعد از آن ده‏ها بار توسط ناشران معروف تهران، قم، شيراز و تبريز طبع شده است كه معروف‏ترين آنها به وسيله خطاطان نامى ايران از جمله: يوسف صديقى خوانسارى، مهدى مروّج، عباس فاضل‏زاده بديع و خط بسيار زيبا و چشم نواز طاهر خوشنويس تبريزى، چاپ شده است و بعد از انقلاب اسلامى ده‏ها ناشر با سبك جديد و حروف‏چينى شده و اخيرا كامپيوترى آن را وارد بازار كتاب نموده‏اند كه معروف‏ترين آنها چاپ دو جلدى انتشارات هجرت قم است. ولى جاى بسى تأسف است كه پس از هفتاد سال كه از تأليف و چاپ اين كتاب مى‏گذرد هيچ‏كدام نتوانسته بودند متن صحيح و مورد نظر مؤلف را به دوستداران كتاب عرضه نمايند. حتى در حيات آن مرحوم در منتهى الآمال دخل و تصرف نمودند؛ چنان كه ايشان خود اين گله را از كاتبان و ناشران داشته است و مى‏فرمايد:
... كتاب منتهى الآمال اين احقر را تازه طبع كردند، بعضى از كتّابِ آن به سليقه خود در آن تصرفاتى نموده، از جمله در احوال مالك بن يسر ملعون، نوشته: از دعاى امام حسين عليه‏السلام هر دو دست او از كار افتاده بود «الحمدلله»؛ و در زمستان، خون از آنها مى‏چكيد «الحمدلله»؛ و بر اين حالِ خسران‏مآل بود «الحمدلله»؛ در اين دو سطر عبارت، چهار لفظ «الحمدلله»، كاتب موافق سليقه خود جزء كتاب كرده و نيز در بعضى جاها بعد از اسم جناب زينب يا ام كلثوم، به سليقه خود لفظ «خانم» زياد كرده كه زينب خانم و ام كلثوم خانم گفته شود كه تجليل از آن مخدّرات شود و حميد بن قحطبه را چون دشمن داشته به واسطه بدى او حميد بن « قحبه»، نوشته وليكن احتياط كرده « قحطبه» را نسخه بدل او نوشته و « عَبْد رَبهّ» را صلاح ديده «عبدالله» نوشته و« زحر بن قيس» كه به حاء مهمله است در هر كجا بوده به جيم نوشته و ام سلمه را غلط دانسته و تا ممكنش بوده « ام السلمه» كرده الى غير ذلك. و غرضم از ذكر اين مطلب در اين‏جا دو چيز بوده: يكى آنكه تصرفاتى كه اين شخص كرده به سليقه خود اين را كمال دانسته و خلافش را ناقص فرض كرده و حال آنكه همين چيزى كه او كمال دانسته باعث نقصان شده، پس از اينجا قياس كنيم كه چيزهايى را كه از روى جهل و نادانى در دعاها داخل مى‏كنيم يا به سليقه ناقص خود بعض تصرفات مى‏نماييم و آن را كمال فرض مى‏نماييم بدانيم كه همان چيزها پيش اهلش سبب نقصان و بى‏اعتبارى آن دعا يا زيارت خواهد بود، پس شايسته است كه ما به هيچ وجه در اين باب مداخله نكنيم و هر چه دستور العمل دادند به همان رفتار نموده و از آن تخطى ننماييم؛ و ديگر غرضم آن بود كه معلوم شود هرگاه نسخه‏اى كه مؤلفش زنده و حاضر و نگهبان او باشد اين طور كنند با او، ديگر با ساير نُسخ چه خواهند كرد و به كتاب‏هاى چاپى ديگر چه اعتماد است مگر كتابى كه از مصنّفات مشهور علماء معروفين باشد و به نظر ثقه از علماء فن رسيده و امضاء فرموده باشد... .

منابع مورد استفاده در «منتهى الآمال»
مرحوم شيخ عباس قمى براى نگارش منتهى الآمال از كتاب‏هاى معتبر عربى و فارسى زيادى استفاده كرده و به مناسبت‏هاى مختلف اشعار ارزنده‏اى به زبان عربى و فارسى نقل نموده است. از منابع مهم كه بيشتر از آنها نقل كرده عبارتند از:كافى كلينى؛ ارشاد شيخ مفيد، عيون الأخبار الرضا عليه‏السلامشيخ صدوق، رجال كشّى، الخرائج و الجرائح راوندى، بحار الأنوار علاّمه مجلسى، جلاء العيون علامه مجلسى، كامل السقيفه عماد الدين طبرى، حيات القلوب مجلسى، مجالس المؤمنين شهيد قاضى نورالله شوشترى، كفاية الموحدين عقيلى طبرسى، نجم الثاقب محدث نورى، لؤلؤ و مرجان محدث نورى و ناسخ التواريخ. هر چند از كتاب ناسخ التواريخ سپهر كاشانى در متن كتاب نامى نبرده، ولى با تواضع كامل و صادقانه در آغاز فصل پنجم، باب چهارم مى‏نويسد: «مخفى نماند در اين كتاب مبارك، بسيارى از ناسخ نقل شده؛ از جمله اين فصل است».
و در كتاب فوائد الرضويّه نيز از صاحب ناسخ بسيار تجليل كرده، مى‏نويسد: « ... در نويسندگى و سخنورى بَحْر زَخّار و سپهرى دوّار بوده، چنان كه از مطالعه كتاب ناسخ التواريخ او معلوم مى‏شود كه در چه مرتبه از احاطه و طول باع و فصاحت و بلاغت و كثرت اطلاع بوده... ».
آخرين سفارش مؤلف
شيخ عباس قمى رحمه‏الله در پايان منتهى الآمال مى‏فرمايد: « ... چون بسيار زياد زحمت در اين نسخه كشيده شده، هر كه مسامحه كند در اين مطالب كه عرض شده عاقّ حضرت سيدالشهداء عليه‏السلام بوده باشد و مشمول مراحم آن جناب نشود. و اگر به تمام آنچه عرض شد عمل كرد و تمام حواشى و ملحقات را به نحو صحت نوشت، از شفاعت آن حضرت بى‏بهره نباشد و روسفيد با شهداى كربلا محشور شود، ان شاء الله تعالى».

فهرست جلد اول

منتهی الامال باب اول : در تاریخ حضرت خاتم الانبیا

فصل اوّل : در نسب شریف حضرت رسول (ص)
فصل دوم : در ولادت با سعادت رسول خدا (ص)
فصل سوّم : در شرح احوال آن حضرت در ایّام رضاع و طفولیّت
فصل چهارم : در بیان خلقت و شمائل حضرت رسول خدا (ص) و مختصرى از اخلاق کریمه و اوصاف شریفه آن حضرت
فصل پنجم : در ذکر پاره اى از معجزات رسول خدا (ص)
فصل ششم : در وقایع ایّام و سنین عمر شریف حضرت رسالت پناه (ص)
فصل هفتم : در وقوع مصیبت عظمى یعنى وفات پیغمبر اکرم (ص)
فصل هشتم : در بیان احوال اولاد امجاد پیغمبر اکرم (ص)
فصل نهم : در بیان مختصرى از احوال خویشان پیغمبر (ص)
فصل دهم : در ذکر احوال چند نفر از اصحاب پیغمبر (ص ) و اشاره به فضائل آنها
منتهی الامال باب دوم : در تاریخ حضرت فاطمه سلام الله علیها
فصل اوّل : در بیان ولادت با سعادت حضرت فاطمه علیهاالسّلام
فصل دوّم : در بیان برخى اسامى والقاب شریفه حضرت فاطمه (س) و برخى ازفضائل آن جناب
فصل سوّم : در تاریخ وفات آن مجلّله و وصیّتهاى آن حضرت
منتهی الامال باب سوم : در تاریخ حضرت علی علیه السلام
فصل اوّل : در ولادت باسعادت امیرالمؤ منین علیه السّلام
فصل دوّم : در بیان فضائل امیرالمؤ منین علیه السّلام است
فصل سوم : در بیان سبب شهادت آن حضرت و ضربت ابن ملجم مرادى علیه اللعنة
فصل چهارم : در وصیّت هاى امیرالمومنین (ع ) وکیفیت وفات وغسل و دفن آن حضرت
فصل پنجم : در قتل ابن ملجم لعین به دست امام حسن علیه السّلام
فصل ششم : در ذکر اولاد امیرالمؤ منین علیه السّلام و زوجات آن حضرت
 فصل هفتم : در ذکر جمعى از اکابر اصحاب امیرالمؤ منین (ع)
منتهی الامال باب چهارم : در تاریخ حضرت امام حسن علیه السلام
فصل اول : در ولادت با سعادت حضرت امام حسن علیه السّلام
فصل دوم : در بیان مختصرى از فضائل و مکارم اخلاق آن سرور
فصل سوّم : در بیان بعضى از احوال امام حسن ع و صلح آن حضرت با معاویه
فصل چهارم : در بیان شهادت حضرت مجتبى علیه السّلام و ذکر خبر جناده
فصل پنجم : در بیان طغیان معاویه در قتل و نهب شیعیان على علیه السّلام
فصل ششم : در ذکر اولاد امام حسن علیه السّلام و شرح حال جمله اى از آنها
منتهی الامال باب پنجم : در تاریخ حضرت امام حسین علیه السلام
مقصد اوّل : در بیان ولادت حُسین بْن عَلى علیهماالسّلام و برخى از فضائل آن حضرت
 مقصد دوم : در بیان امورى که متعلّق است به حضرت امام حسین ع...
مقصد سوّم : در ورود حضرت امام حسین علیه السّلام به زمین کربلا
مقصد چهارم : در وقایع متاءخّره بعد از شهادت حضرت امام حسین علیه السّلام...
  منتهی الامال باب ششم : در تاریخ حضرت علی بن الحسین زین العابدین علیهما السلام
فصل اول : در بیان ولادت و اسم و لقب و کنیت آن جناب و شرح حال والده آن حضرت است
فصل دوم : در مکارم اخلاق امام زین العابدین علیه السلام است
فصل سوم : در بیان عبادات حضرت امام زین العابدین علیه السلام
فصل چهارم : در ذکر پاره اى از کلمات شریفه و مواعظ بلیغه آن جناب
فصل پنجم : ذکر بعضى از معجزات امام زین العابدین علیه السلام و داستان شهادت دادن حجرالاسود به امامت آن حضرت
فصل ششم : در بیان انتقال حضرت سجاد علیه السلام از این سراى فانى به دار باقى
فصل هفتم : در ذکر اولاد و احفاد حضرت امام زین العابدین علیه السلام

    منتهی الامال باب هفتم : در تاریخ حضرت ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین باقر العلوم الاولین و الاخرین علیهم السلام
فصل اول : در بیان ولادت و اسم و کنیت آن حضرت است
فصل دوم : مختصرى از فضائل و مناقب و مکارم اخلاق حضرت باقر علیه السلام
فصل سوم : در معجزات حضرت محمدباقر علیه السلام است و اکتفا مى شود با آن به چندمعجزه
فصل چهارم : در ذکر پاره اى از مواعظ و کلمات حمکت آمیز حضرت ابى جعفر امام محمدباقر (ع) است که از تحف العقول نقل شده
فصل پنجم : در وفات حضرت امام محمدباقر علیه السلام و بیان آنچه میان آن حضرت ومخالفان واقع شد
فصل ششم : در ذکر اولاد و احفاد حضرت امام محمدباقر علیه السلام

فهرست جلد دوم

منتهی الامال باب هشتم : در تاریخ حضرت امام بحق ناطق مبین المشکلات...

فصل اول : در بیان ولادت و اسم و لقب و احوال والده آن حضرت است
فصل دوم : در مختصرى از مناقب و مکارم اخلاق و سیرت حمیده آن حضرت و اعتراف دوست ودشمن و...
فصل سوم : در پاره اى از کلمات حکمت آمیز و مواعظ و نصایح حضرت امام جعفر صادق علیه السلام است
فصل چهارم : در ذکر چند معجزه از امام جعفر صادق علیه السلام است
فصل پنجم : ذکر بعضى از ستمها که از منصور دوانیقى به امام جعفر صادق علیه السلام رسید
فصل ششم : در تاریخ وفات حضرت صادق علیه السلام و ذکر سبب وفات
فصل هفتم : در ذکر اولاد و احفاد امام جعفر صادق علیه السلام
فصل هشتم : در ذکر چند نفر از بزرگان اصحاب حضرت صادق علیه السلام است
    منتهی الامال باب نهم : در تاریخ حضرت باب الحوایج الی الله...
فصل اول : در ولادت واسم ولقب وکنیت امام کاظم علیه السلام
فصل دوم : در مکارم اخلاق ومختصرى از عبادت وسخاوت ومناقب ومفاخر حضرت امام موسىعلیه السلام
فصل سوم : در ذکر چند معجزه باهره از دلایل ومعجزات حضرت کاظم علیه السلام است
فصل چهارم : در ذکر پاره اى از کلمات شریفه ومواعظ بلیغه حضرت موسى بن جعفرعلیه السلام است
فصل پنجم : در بیان شهادت حضرت موسى بن جعفر علیه السلام وذکر بعضى از ستمها که بر آن امام مظلوم واقع شده
فصل ششم :ذکر اولاد واعقاب امام موسى علیه السلام وذکر ابراهیم بن موسى
فصل هفتم : در ذکر چند نفر از اعاظم اصحاب امام موسى کاظم علیه السلام است
منتهی الامال باب دهم : در تاریخ امام ضامن زبده اصفیا و پناه غربا مولانا ابوالحسن...
فصل اول : در ولادت و اسم و لقب و کنیت حضرت رضا علیه السلام است
فصل دوم : در مختصرى از مناقب و مفاخر و مکارم اخلاق ثامن الائمة على بن موسى الرضاعلیه السلام
فصل سوم : در دلائل و معجزات حضرت امام رضا علیه السلام
فصل چهارم : مختصرى از کلمات حکمت آمیز و برخى از اشعار حضرت رضا علیه السلام
فصل پنجم : در بیان رفتن حضرت امام رضا علیه السلام از مدینه به مرو و تفویض ماءمون ولایت عهد را به آن سرور ایمان و...
فصل ششم : در اخبار حضرت رضا علیه السلام به شهادت خود
فصل هفتم : در ذکر چند نفر از اعاظم اصحاب حضرت امام رضا علیه السلام و ذکر مادح آنحضرت دعبل بن على خزاعى است
منتهی الامال باب یازدهم : در تاریخ امام کل عاکف و باد و حجة الله علی جمیع العباد...
فصل اول : در تاریخ ولادت و اسم و لقب و کنیه و نسب حضرت جواد علیه السلام
فصل دوم : در بیان مختصرى از فضائل و مناقب و علوم حضرت جواد علیه السلام است
فصل سوم : در دلائل و معجزات حضرت جواد علیه السلام است
فصل چهارم : در ذکر پاره اى از کلمات شریفه و مواعظ بلیغه حضرت امام محمّد تقىعلیه السلام است
فصل پنجم : در شهادت حضرت امام محمّد تقى علیه السلام است
فصل ششم : در ذکر اولاد حضرت جواد علیه السلام است
فصل هفتم : در ذکر چند نفر از بزرگان اصحاب حضرت جواد علیه السلام است
منتهی الامال باب دوازدهم : در تاریخ امام عاشر و بدر باهر ابوالحسن...
فصل اول : در تاریخ ولادت واسم وکنیت امام على النقى علیه السلام است
فصل دوم : در بیان مختصرى از فضایل ومناقب ومکارم اخلاق امام على نقى علیه السلام است
فصل سوم : در دلایل ومعجزات امام على نقى علیه السلام است
فصل چهارم : در ذکر چند کلمه موجزه منقوله از حضرت هادى علیه السلام
فصل پنجم : در حرکت حضرت امام على نقى علیه السلام از مدینه طیبه به سامراء...
فصل ششم : در ذکر اولاد حضرت امام على نقى علیه السلام است
فصل هفتم : ذکر چند نفر از اصحاب حضرت هادى علیه السلام است
    منتهی الامال باب سیزدهم : در تاریخ امام یازدهم سبط سیدالبشر و والد امام...
فصل اول : در تاریخ ولادت و اسم و لقب و کنیت حصرت عسکرى علیه السلام واحوال والده ماجده آن حضرت است
فصل دوم : مختصرى از مکارم اخلاق و نوادر احوال حضرت امام حسن عسکرى علیه السلاماست
فصل سوم : در دلایل و معجزات باهرات حضرت امام حسن عسکرى علیه السلام است
فصل چهارم : ذکر بعضى از کلمات حکمت آمیز حضرت عسکرى علیه السلام
فصل پنجم : در شهادت حضرت امام حسن عسکرى علیه السلام
فصل ششم : در ذکر چند نفر از اصحاب امام حسن عسکرى علیه السلام است
منتهی الامال باب چهاردهم : در تاریخ امام دوازدهم حجة الله...
فصل اول : در بیان ولادت با سعادت حضرت صاحب الزمان علیه السلام...
فصل دوم : در ذکر جمله اى از خصائص حضرت صاحب الزمان علیه السلام است
 فصل سوم : در اثبات وجود مبارک امام دوازدهم حضرت حجت علیه السلام و غیبت آن حضرت
فصل چهارم : در معجزات باهرات و خوارق عادات که از حضرت صاحب الزمان علیه السلام صادرشده است
فصل پنجم : در ذکر حکایات و قصص آنان که در غیبت کبرى خدمت امام زمان علیه السلاممشرف شده اند
فصل ششم : در ذکر شمه اى از تکالیف عباد نسبت به امام عصر علیه السلام
فصل هفتم : در بیان بعضى از علامات ظهور حضرت صاحب الزمان علیه السلام
فصل هشتم : در ذکر نواب اربعه حضرت صاحب الزمان علیه السلام است