سایت تخصصی تاریخ اسلام

الفخری

كتابى تاريخى به زبان عربى، نوشته صفىّ الدّين محمد بن طباطبا معروف به ابن طقطقى (660-709 ق/ 1262-1309 م)نويسنده، اديب و مورّخ شيعى امامى و از خاندان امام حسن مجتبى (ع).

عنوان ديگر كتاب كه بدان نيز شهرت دارد، «الفخرى فى الآداب السّلطانية و الدّول اسلاميّة» است. گاه آن را به اختصار، الفخرى گويند. واژه اخير اشاره به فخر الدّين عيسى بن ابراهيم فرمانرواى موصل در آن روزگار است كه اثر به نام او نگاشته شده است. اين كهن ترين اثر سياسى-تاريخى پس از فروپاشى خلافت عبّاسيان است.

كتاب از يك مقدّمه كوتاه و 2 فصل تشكيل مى‏شود:

فصل يكم، پند و اندرزهايى است كه براى فرمانروايان و دولتمردان سودمند است. اين فصل نزديك به يك پنجم كتاب را در بر مى‏گيرد و آداب فرمانروايى و چگونگى اداره جامعه را نشان مى‏دهد. مايه عمده كار نويسنده در اين فصل، اندرزنامه‏ها و كتابهايى مانند كليله و دمنه، جاويدان خرد (و ترجمه عربى آن آداب العرب و الفرس) ، خردنامه و مانند اينهاست. نگارنده در اينجا اندرزهايى از گفته قباد، انوشيروان، اسكندر، فرزانگان ايران و هند، پادشاهان ايرانى و جز ايشان آورده و آيات و احاديثى نيز در تأييد آنها نقل كرده است.

فصل دوم، گزارش تاريخ اسلام از آغاز تا سقوط بغداد به دست هولاكوخان مغول در جمادى الثّاني 656 ق/ژوئن 1258 م است. در اين فصل به وزيران هر خليفه بيش از خود وى توجّه شده و درباره ايشان به تفصيل بيش‏ترى سخن رفته است. مهم‏ترين منابع كار نويسنده در فصل دوم، تاريخهايى چون، طبرى (د 310 ق/922 م) ، مسعودى (د 346 ق/957 م) ، ابن اثير (د 628 ق/1231 م) و نيز كتاب الاوراق نوشته ابو بكر محمّد صولى (د 335 ق/946 م) است. ابن طقطقى از مأخذ اخير بيش‏تر در نوشتن شرح حال و كارهاى وزيران خلفاى عبّاسى بهره گرفته است. از همين روست كه از هنگام درگذشت صولى تا مدت بيش از يك سده، از وزيران خلفا سخنى در ميان نيست.

اين كتاب به تصريح نويسنده در فاصله ميان جمادى الثّانى، تا 5 شوّال سال 701 ق/فوريه تا 3 ژوئن 1302 م، در شهر موصل نگارش يافته است. بخش مربوط به دوره عبّاسى در فصل دوم اين كتاب ارزش ويژه‏اى دارد. بلافاصله پس از انقراض نظام عبّاسى و در شرايط كاهش فشارهاى تحميل شده از سوى خلفا، دانشمندى از طايفه امامى براى نخستين بار امكان تاريخ نگارى يافته و گوشه‏هايى از فساد آن نظام را آشكار ساخته است. البته اين واقعيّت كه بيش‏تر زورمندان آن روزگار در زوال حكومت عبّاسيان سوگوار بودند و اينكه اين اثر براى حاكمى از قماش همان زورمندان سوگوار نوشته مى‏شد، مانع شده است كه نويسنده ديدگاههاى خود را درباره آن نظام، با صراحت كافى مطرح كند. از اين رو نقد وى از نظام عبّاسى بسيار ملايم است، اما همين نقد ملايم نيز تا روزگار نگارش اين كتاب سابقه نداشته است.

نويسنده، چند صفحه نخست كتاب را به ستايش از فرمانرواى موصل اختصاص داده و سپس چند صفحه‏اى نيز در ستايش كتاب خود آورده و طىّ آن اثر خويش را سودمندتر از حماسه ابو تمّام و مقامات همدانى و حريرى شمرده است.

نويسنده در آغاز فصل يكم مى‏گويد: اين كتاب جاى سخن درباره حقيقت فرمانروايى و تقسيم شدن آن به رياستهاى دينى و دنيوى مانند خلافت و سلطنت و امارت و ولايت و آنچه از اينهمه بر پايه شرع استوار بوده يا نبوده و آراى صاحب نظران در باب امامت نيست. رئيس فاضل بايد از خرد، عدالت، دانش، پرهيزكارى و بخشش برخوردار و از خشم، بخل و تندى بركنار باشد. وى پاسخ علىّ بن طاوس (د 664 ق/ 1266. م) را به پرسش هولاكوخان در ترجيح فرمانرواى غير مسلمان دادگر بر مسلمان ستمكار نقل مى‏كند و وجود اعلم معصوم را در جامعه لازم نمى‏داند و هوشيارى و فهم حاكم را كافى مى‏شمرد. از بيش‏تر خلفاى اموى و عبّاسى انتقاد مى‏كند و صريحا اعلام مى‏دارد كه هارون الرّشيد از خداى تعالى بيم نداشته است. كشتن بى تأمّل را جايز نمى‏داند و شكنجه به ويژه با آتش را نكوهش مى‏كند. انتقام جويى را زشت مى‏شمرد و در دورى از اين صفت علىّ بن ابى طالب (ع) را مثال مى‏آورد. همچنين وى در بسيارى از جاهاى اين كتاب علاقه خود را به اهل بيت پيامبر نشان مى‏دهد.

البته اين اثر شامل برخى لغزشهاى تاريخى نيز هست. مؤلّف، از جمله در نقل رويدادهاى مربوط به حلاّج و قرمطيان و افتادن بغداد به دست تركان سلجوقى، مطالب نادرستى آورده است. در سده 13 ق/19 م بخشهايى از اين كتاب در پاريس (1806 و 1834 و 46-1847 م) ، وين (1816 م) ، بن (1823 م) ، طرابلس (1828 م) ، مسكو (1870 م) و رم (1884 م) منتشر شده است. چاپ يكجاى آن نخستين بار در 1860 م در شهر گوتاى آلمان انجام گرفته و در 1895 م نيز با مقدّمه‏اى به زبان فرانسه در پاريس منتشر گرديده است. همين چاپ بعدها در قاهره و بيروت چندين بار منتشر شده است. اين اثر به زبانهاى انگليسى و فرانسوى نيز ترجمه و منتشر گرديده است. كتاب را محمّد وحيد گلپايگانى به فارسى برگردانده و نام تاريخ فخرى در آداب ملك دارى و دولتهاى اسلامى بر آن گذاشته است. اين ترجمه در 1350 ش در تهران چاپ و منتشر شده و ديگر باره در 1360 ش تجديد چاپ گشته است.

مآخذ

آقا بزرگ، الذّريعة، 16/125، ابن الطقطقى، محمّد بن على بن طباطبا، الفخرى فى الآداب السّلطانية و الدّول الاسلاميّة، مصر، المطبعة الرحمانية 1938 م، جم، ابن الفوطى، عبد الرزاق بن محمد، الحوادث الجامعة، بغداد، 1351 ق، صص 262-265، براون، ادوارد، تاريخ ادبى ايران، ترجمه على پاشا صالح، تهران، ابن سينا، 1335 ش، 1/365-366، بروكلمان، 2/207-208، ذيل، 2/201-202؛دانشكده ادبيّات، فهرست خطى، 8/80، دانشنامه ايران و اسلام؛دائرة المعارف الاسلامية؛دايرة المعارف فارسى؛ زركلى، خير الدّين، الاعلام، بيروت، 1969، 7/174؛زرين كوب، عبد الحسين، تاريخ ايران بعد از اسلام، تهران، امير كبير، 1363، ش، ص 12، قزوينى، محمّد، يادداشتها، به كوشش ايرج افشار، تهران، علمى، 1363 ش، 8/91-94، كحّاله، عمر رضا، معجم المؤلّفين، بيروت، دار احياء التّراث العربى، 11/51؛لغت نامه دهخدا؛مهدى دامغانى، محمود، «ابن الطّقطقا و كتاب الفخرى» ، نشريه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى مشهد، شم 14 (بهار 1354 ش) ، صص 156-173، نخجوانى، هندوشاه بن عبد اللّه، تجارب السّلف، به كوشش عبّاس اقبال، تهران، طهورى، 1357 ش، مقدّمه.

به نقل از دائرة المعارف بزرگ ج 1

ابن طقطقى‏

جلال الدين صفى الدين ابو جعفر محمد بن تاج الدين على بن محمد بن رمضان معروف به ابن طقطقى (660-709 ق/1262-1309 م) ، عالم، اديب، مورخ، نويسنده و نقيب سادات علوى عراق.

نسب او به قاسم رسّى مى‏رسد. پدرش تاج الدين على از عالمان بنام و از ثروتمندان بزرگ بود و نقابت علويان را به عهده داشت. وى داراى زمينهاى بسيار در سواحل فرات و دجله بود. يك سال كه قحطى بزرگ پديد آمد، تاج الدين با بهره گرفتن از قدرت اقتصاديش دارايى منقول و غير منقول مردم تهيدست را به بهايى اندك خريد و بر فقر عمومى افزود. اين سوء استفاده تا آنجا شهرت يافت كه آن قحطى معروف به قحطى ابن طقطقى شد. اين توانمندى اقتصادى، قدرت سياسى و اجتماعى مهمى براى تاج الدين پديد آورده بود. از اين رو او يك بار نامه‏اى به اباقا خان بن هولاكو نوشت و بر كنارى وزير ايرانى او عطا ملك جوينى (623-681 ق/1226-1282 م) را خواستار شد. اين نامه به دست برادر عطا ملك، شمس الدين جوينى (مق 683 ق/1284 م) افتاد و او آن را به برادرش داد. او نيز در خشم شد و به هراس افتاد، از اين رو كسانى را وادار به كشتن تاج الدين ساخت و سپس كشندگان را قصاص و همه دارايى او را مصادره كرد (ابن عنبه، عمدة الطالب، 180-181) .

اينكه چرا او را به ابن طقطقى ناميده‏اند دقيقا معلوم نيست (زبيدى، ذيل طق) . صفى الدين محمد، كه او نيز به ابن طقطقى شهرت يافت، ابتدا در حله مى‏زيست و پس از قتل پدر در 680 ق/1281 م (يا 672 ق/ 1273 م) مقام نقابت علويان كوفه، بغداد، كربلا و نجف را به دست آورد. او نسبت به پدر از نفوذ اجتماعى و سياسى و اقتصادى كمترى برخوردار بود و غالبا به سفر مى‏پرداخت. از اربل، بصره، كوفه و اصفهان ديدار كرد و در 696 ق/1297 م به ايران آمد و به مراغه رفت و در 700 ق/1301 م وارد تبريز شد. در 701 ق/1302 م به موصل رفت و در اين شهر كتاب مشهورش الفخرى يا الآداب السلطانية (ه. م) را نوشت و آن را به فخر الدين بن عيسى حاكم مغولى موصل تقديم كرد. او همسرى خراسانى برگزيد. ابن طقطقى با ايران و فرهنگ و ادب پارسى آشنايى و بدانها دلبستگى داشت. وى را كتاب ديگرى به نام الغايات است. از او فرزندى به نام على ماند. براى اينكه نام او با جدّش اشتباه نشود او را «على صغير» مى‏گفتند.

استادان ابن طقطقى‏

استادان و كسانى كه ابن طقطقى از آن‏ها نقل كرده است به قرار ذيل مى ‏باشند:

1-جمال الدين ابو الحسن على بن محمد دستجردانى، وزير سلطان غازان در ديوان ممالك در سال 695 ه. او حكم هاى زيادى در عراق صادر كرد و بسيارى از واليان و غير آن را كشت و در نتيجه سلطان غازان نيز در سال 696 ه. دستور قتل او را صادر كرد.

2-ابن فؤطى شيبانى متوفى 723 ه. صاحب كتاب مجمع الآداب و الحوادث الجامعة: نويسنده در مورد اجداد موسى الجون از ابن فؤطى نقل مى‏كند به اين كه «تاريخ نگار فاضل و علاّمه، شيبانى براى من نقل كرد... » .

3-ظهير الدين على بن محمد كازرونى: در اين كتاب از او بسيار روايت مى‏كند و تعبير «عدل» و «ثقه» را براى او بكار مى‏برد.

4-علاّمه فقيه يحيى بن سعيد حلّى متوفى 690 ه. كه در اين كتاب او را در اعقاب ابراهيم بن كاظم (ع) ذكر مى‏كند.

5-فخر الدين على بن يوسف بوقى كه او را در اعقاب ابراهيم بن كاظم (ع) ياد مى‏كند.

6-سيد اسماعيل كيا متوفى 700 ه.

7-علاّمه على بن عيسى اربلى صاحب كشف الغمه كه نام او را در اعقاب حسين اصغر و افطس ياد مى‏كند.

8-سيد عبد الكريم بن طاووس حلّى متوفى 693 ه.

9-سيد شرف الدين ابو جعفر عبيدلى.

10-سيد على بن احمد عبيدلى.

11-شمس الدين بن عبد الحميد.

12-نجم الدين محمد بن محمد كتبى (كبير) .

13-تاج الدين على بن عبد الحميد حسينى.

14-صفى الدين عبد المؤمن ارموى.

15-امير فخر الدين بغدى بن قشتمر.

16-فلك الدين محمد بن أيدمر.

17-نصر مليسى حبشى.

18-شرف الدين ابو القاسم على علقمى.

19-كمال الدين احمد بن ضحاك.

20-نجم الدين حمزة بن ثوية علوى عبيدلى.

21-عز الدين زيد بن ابى نمّى.

22-ابراهيم زركشى.

23-محمد بن حسن رازى.

شاگردان او

شاگردان و كسانى كه از او روايت كرده‏اند به قرار ذيل مى‏باشد:

1-علامه عبد الرزاق بن احمد شيبانى (ابن فؤطى) .

2-عزيز الدين حسن بن احمد جسراوى اديب.

3-عز الدين حسين بن محمد حلّى مقرى‏ء.

4-عز الدين عبد العزيز بن جمعة موصلى.

5-عز الدين يونس بن يحيى خالدى نيلى.

6-شرف الدين محمد بن عبيد اللّه عبيدلى.

آثار با ارزش ابن طقطقى‏

نويسنده عمر شريف خود را در زمينه تاريخ، زندگينامه نويسى، نسب شناسى و ادب صرف كرده و آثار با ارزش و پر بهره‏اى از خود بجاى گذاشته است كه به ترتيب ذيل مى‏باشند.

1) الاصيلى فى انساب الطاليين.

2) الفخرى فى الآداب السلطانية و الدول الاسلامية. آن را براى والى موصل فخر الدولة ابو محمد عيسى بن هبة اللّه نصرانى نوشت.

در مجمع الآداب جلد 3 صفحه 103 مى‏گويد: فخر الدولة در زمان سلطان غازان بر موصل حاكم شد و فردى كريم و بخشنده بود كه ستايش و مدح شاعران، اديبان و علماء را به نيكويى پاسخ مى‏داد و از جمله كسانى كه او را مدح كردند صفى الدين محمد بن على طقطقى بود. و به خاطر او كتابى در زمينه تاريخ نوشت و آن را در شوال سال 701 ه. در موصل به اتمام رساند.

 تجارب السلف، ترجمه‏اى است از «الفخرى» يا «منية الفضلاء» از هندوشاه نخجوانى.

3) منية الفضلاء في تاريخ الخلفاء و الوزراء.

4) كتاب التاريخ. آن را براى عز الدين عبد العزيز بن ابراهيم سعدى طيبى كوفى نوشت.

در مجمع الآداب جلد 1 صفحه 225 در مورد او آمده است: او مردى خوش اخلاق است كه در آغاز سال 701 ه. وارد مدينة السلام شد و صاحب منصبان صدر و نايب‏ها در شهر واسط با تشريفات و هيبت خاصى براى استقبال و پيشباز او خارج شدند. هم اكنون عز الدين حاكم شيراز و شهرهاى فارس مى‏باشد و ابن طقطقى به خاطر او در نزدش ماندگار شد و براى خزانه كتاب‏هاى او، كتابى در زمينه تاريخ نوشت.

5) كتاب الغايات

و كتاب‏هاى ديگرى كه بر آن‏ها دسترسى پيدا نشد.

شاهكارهاى شعرى او

نويسنده از شاعران و اديبان برجسته و ماهر است و در مورد اشعار برخى از اديبان نقدهايى دارد و اشعار طولانى در رثاء عز الدين عبد العزيز موصلى، و چندين شعر در مورد ابو المعالى غطاوى حلى سروده است.

سفرهاى او

نويسنده مسافرت‏هاى بسيارى به شهرها داشته كه به برخى از آن ها اشاره مى‏كنم:

1-شيراز: براى اقامت در نزد عز الدين طيبى كوفى حاكم شيراز به اين شهر رفت و براى او كتابى نوشت.

2-موصل: محل تولد و رشد او در اين شهر بود و سپس به بغداد و حلّه مسافرت كرد.

3-مراغه‏

4-فراهان: نويسنده در زندگينامه قاضى آوه، كمال الدين رضا بن محمد مى‏گويد: او را در فراهان از توابع قم و كاشان ديدم.

5-برز آباد: او در زندگينامه عز الدين بن محمد مى‏گويد: عز الدين در روستاى برزآباد قم بود و من به آن جا رفته و او را ملاقات كردم.

در سفرش به ايران به ناچار به رى و قم و برخى از شهرهاى ميان راه در مسير شيراز و قم نيز مسافرت كرده است.

برگرفته از دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج 2، مدخل آل طباطبا و مقدمه كتاب «الاصيلى» به قلم سيد مهدى رجائى.