کتابشناسی کتاب أطلس تاریخ اسلام
در دنیای پُرحادثه ی کنونی و ارتباطات فوق العاده سریعی که در اثر پیشرفتهای فن آوری فراهم آمده، اطلسهای تاریخی و جغرافیایی بهترین و آسانترین مجموعه های اطلاعاتی هستند که در کوتاهترین زمان می توانند بیشترین نیازهای اطلاعاتی گروههای مختلف جامعه را فراهم سازند. در میان آثار مکتوب فارسی جای مجموعه ای که بتواند پاسخگوی مناسبی برای نیازهای فوق به ویژه، دربار تاریخ اسلام باشد، خالی بوده است. چرا که برخلاف اطلس جغرافیایی که شاید با جمع آوری نقشه های مختلف در زمان کوتاهی قابل تدوین است، اطلس تاریخی مستلزم سالها مطالعه و تحقیق و تتبع و مراجعه به صدها منبع تاریخی به زبانهای مختلف و مقایسه ی آنها با یکدیگر و نتیجه گیری نهایی است.
مؤلف کتاب اطلس تاریخ اسلام در مدت چهارده سال با همکاری عده ای از مورّخان معروف کشورهای اسلامی، کتابی فراهم آورد که در آن سعی شده است اطلاعات کاملی درباره ی تاریخ و جغرافیای اسلام به محققان و علاقه مندان ارائه شود.
فصل اول کتاب به نقشه های جغرافیایی موجود در کتب جغرافیدانان مسلمان اختصاص یافته و مشتمل است بر نمونه های جالبی از این قبیل نقشه ها با شرح و توصیف و مقایسه آنها. وقایع بعد از ظهور اسلام و بعثت پیامبر اکرم(ص)، از جمله غزوات مهم، با توصیف کافی به صورت نقشه هایی که در آن خط سیرها، میدانهای رزم و صفوف قبیله های درگیر نشان داده شده، آمده است و در فصل بعد فتوحات اسلام از شام، عراق، ایران، ماوراءالنهر و سند گرفته تا مصر، نوبه، مغرب و اندلس، بیان مسائل مربوط به مصر و شام و کشورهای اسلامی افریقا تحت عنوان مسلمانان در بحرالمتوسط (مدیترانه) از صدر اسلام تا زمان حاضر، تاریخ عثمانی از زمان سلطه ی ترکان سلجوقی تا امروز، بیان وضع اقتصادی جهان اسلام طی دو قرن گذشته، گسترش تدریجی مستملکات امپراطوریهای انگلیس، روسیه ی تزاری، فرانسه، هلند و دیگر کشورهای استعمارگر اروپایی در افریقا و آسیا و...، اشاره به وضعیت امروز جهان اسلام مورد توجه قرار گرفته است.
یکی دیگر از ویژگیهای این اطلس، تهیه و تنظیم فهرست نامهای اشخاص و اماکن و عوارض جغرافیایی و واژه نامه ی تطبیقی اسامی قدیم و جدید است که در پایان کتاب ضمیمه شده است.
مجموعه ی مسائل اشاره شده، موجب شده تا سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح نسبت به ترجمه ی این اثر همت گمارد و مترجم کتاب با توجه به تخصص خود و همچنین شناختی که از مؤلّف و آثار او دارد، مسئولیت این کار را به عهده گیرد. آنچه که درباره ی کتاب اطلس تاریخ اسلام باید یادآور شد، تذکراتی است که مترجم در مقدمه ی کتاب درباره ی مشکلات خاص کار و اطلاعات بعضاً نادرستی که در کتاب موجود است چه بر اثر کم دقتی در مراحل فنی چاپ و چه احیاناً تحت تأثیر عصبیت عربی مؤلّف مورد اشاره قرار داده که این کاستیها با تلاش مترجم و ویراستاران علمی کتاب حتی الامکان مرتفع شده است.
این کتاب اطلسی است که به وقایع تاریخ اسلام و مسلمانان در مناطق گوناگون جغرافیایی پرداخته است. کتاب دارای کتابنامه و فهرست مجزای مطالب و نقشهها میباشد که به صورت تفصیلی محتوای فصول آن را دربرگرفتهاند. مقدمه کتاب که توسط ناشر تدوین شده، تنها به ارائه توضیحاتی درباره ترجمه اثر پرداخته و مطالعه آن به درک بهتر متن کمک نمیکند. همچنین کتاب دارای نمایه مفصلی است که در پایان آن گنجانده شده و به عنوان یک جزء ضروری برای این قبیل آثار، نقش مهمی در استفاده بهینه از آن دارد.
موضوع کتاب به تبعیت از عنوان آن، تاریخ اسلام است و نویسنده سعی کرده تا نمایی کلی از تحولات و رخدادهای مهم بازه زمانی پیش از اسلام تا قرن اخیر ارائه دهد. بر این اساس، کتاب در شمار پژوهشهای کلی و عمومی طبقهبندی میشود. سبک نگارش کتاب علمی است و به سبب گستردگی موضوع و لزوم گردآوری اطلاعات انبوه در یک مجموعه، متن آن به صورت فشرده و دایرهالمعارفی تدوین شده که از این لحاظ با ساختار و محتوای اثر متناسب است.
کتاب از بیست فصل تشکیل شده که در هر یک از آنها ابتدا نقشههای مربوطه به چاپ رسیده و سپس توضیحات متنی درباره موضوع فصل و شرح نقشههای پیشین آمده است. عناوین فصول کتاب عبارت است از: درآمدی بر علم نقشهنگاری (کارتوگرافی) نزد مسلمانان، مراحل انتشار اسلام در جهان تا به امروز، جدولهای تاریخی ـ تطبیقی، جهان قبل از اسلام، سیرت نبوی و عصر نبوت، فتوحات اسلامی، دولتهای اموی و عباسی، مغرب و اندلس، شبهجزیره عربستان، ناحیه شرقی قلمرو اسلام (ایران)، هند اسلامی، جنگهای صلیبی، مسلمانان در دریای مدیترانه، مصر و شام، مصر، مصر و سودان، دولت عثمانی، اسلام قلمرو خود را گسترش میدهد، اقتصاد ـ راههای ارتباطی و راههای حج و بالاخره جهان اسلام در عصر حاضر. عناوین این فهرست از نظم منطقی خاصی پیروی نمیکنند و موضوعات فصول کتاب از یک سنخ (زمانی، جغرافیایی، موضوعی و یا مفهومی) نیست. تقسیمبندی فصول گاه بر اساس ترتیب زمانی و گاه براساس تفاوت جغرافیایی بوده و البته در میان آنها فصلهایی وجود دارد که بیش از ویژگی زمانی یا مکانی، پرداختن به یک موضوع خاص در آنها مدنظر بوده است.
عناوین فصلها غالباً روشن و دربردارنده کلیت محتوای هر فصل است؛ با این وجود در چند سرفصل ـ ازجمله فصل هجدهم: اسلام قلمرو خود را گسترش میدهد ـ از عناوین غیردقیق استفاده شده است. همچنین در تبویب مطالب آشفتگیهای موردی به چشم میآید؛ از جمله اینکه مباحث مربوط به مصر در سه فصل پراکنده شده است. علاوه بر این، بهنظر میرسد عدم دستهبندی فصول کتاب در قالب بخشهای مختلف و یکسطح نمودن آنها، مانع از فهم آسان طرح کلی کتاب شده است. از آنجا که این اثر اطلاعات جامع و کاملی را به صورت عام گردآوری و طبقهبندی نموده، و نیز با توجه به مصوربودن مطالب و ارائه اطلاعات در چارچوب جداول گوناگون، اقبال مخاطب عام را در پی خواهد داشت. با این وجود، پرداختن به جزئیات و تفصیل کامل اطلاعات تاریخی و جغرافیایی و حتی موارد مربوط به اشخاص مهم سبب شده تا به منبعی قابلقبول برای مراجعه مخاطبان خاص و پژوهشگران تبدیل گردد.
نویسنده کتاب، دانشمند فقید مصری است که در دانشگاههای اروپایی و عربی به تحقیق و تدریس پرداخته و آثار قابلتوجهی در زمینه تمدن اسلامی و فلسفه تاریخ به رشته تحریر درآورده است. اثر «اطلس تاریخ الإسلام» در مقایسه با دیگر آثار مهم نویسنده از جمله «التاریخ و المورخون»، «عالم اسلام»، «المساجد»، «ابنبطوطه و رحلاته» و «دراسات فی السیره النبویه» از جایگاه ویژهای برخوردار بوده و دربردارنده پژوهشها و فرآوردههای متنوعی است که سایر آثار نویسنده به چشم میخورد. در کتاب اثری از مقدمه نویسنده و یادداشت او نیست و از اینرو به طور مستقیم نمیتوان هدف از تولید کتاب را دریافت. با این وجود، میتوان فهمید که ایده اساسی اثر مبتنی بر گردآوری و ارائه محصول منحصربهفردی که دربردارنده اطلاعات کلی و جامع درباره تاریخ اسلام بوده و در زمینه نگارش اطلس و علم جغرافیا معتبر شمرده شود، شکل گرفته است. با این نگاه، میتوان با این نظر موافق بود که تا حدود زیادی هدف از نگارش کتاب محقق شده است.
اطلس تاریخ اسلام متوجه نفی و یا اثبات اندیشه خاصی در زمینه تاریخ و جغرافیای اسلامی نیست و اهتمام اساسی آن، به گردآوری اطلاعات و متون معطوف شده است. با این وجود، در فصل نخست کتاب مباحثی درباره نقشهنگاری و پیشینه و آثار برجسته آن بیان شده که از این نظر میتواند ارزشی تحلیلی داشته و براساس مکتب علمی خاصی تفسیر شود. کتاب، عاری از بیان پیشفرضهای ذهنی نویسنده است و از اینرو برای مخاطب عام، داوری در باب پیشفرضها و ذهنیتهای علمی حاکم بر کتاب ممکن نیست. هر چند بهنظر میرسد نویسنده تحت تأثیر فضای عربگرایی و برداشتهای سنی است که این مسئله سبب شده تا در مواقف مختلف، ویراستاران متعرض این رویکرد شده و توضیحات و اصلاحاتی بر متن اصلی بیفزایند. کتاب به سبب ماهیت اطلسگونه خود دربردارنده جمعبندی خاصی نیست و با خاتمه فصل آخر، به انتها میرسد.
نویسنده درصدد است تا در این کتاب سیر اجمالی تاریخ پیدایش دعوت اسلامی، زندگانی پیامبر و جوامع مسلمین را به مخاطب ارائه دهد. از این رو، مطالعه کتاب برای مخاطب بیگانهای که کلیات تاریخ اسلامی را در مجموعهای واحد میطلبد و یا مخاطب عامی که حوصله مطالعه منابع و کتب مفصل تاریخی را ندارد، بهغایت جذاب خواهدبود. همچنین انتخاب و تهیه نقشهها و تبارنامههای دقیق، کمک کرده تا علاوه بر جذابیت اثر، نکات ظریف تاریخی موردتوجه قرار گرفته و حتی در موارد اندک در اظهارنظرهای ثابت تاریخی تجدیدنظر صورت گیرد. آنچه بهعنوان مهمترین مطالب کتاب میتوان از آن یاد کرد، عبارت است از:
ـ مروری بر فعالیتها و دستاوردهای نقشهنگاری مسلمین
ـ جریانشناسی انتشار اسلام در سرزمینهای گوناگون در بستر زمان
ـ تصویر اوضاع و احوال دینی، سیاسی و جغرافیایی پیش از ظهور اسلام
ـ توضیح کامل فرآیند شکلگیری دولت اسلامی و مدینةالنبی
ـ شرح مفصل فتوحات اسلامی و غزوات پیامبر
ـ جریانشناسی دولتهای اموی، عباسی و دول حوزه مغرب و اندلس و بررسی تحولات تاریخی ایران، هند اسلامی
ـ بررسی حوزه جغرافیایی اطراف مدیترانه و واقعه جنگهای صلیبی
ـ بررسی دولت عثمانی و چشمانداز حضور جغرافیایی اسلام در عصر حاضر
اگرچه مطالب کتاب، برآیند منابع تاریخی و پژوهشی به شمار میآورد اما بهنظر میرسد در نقل برخی اسامی و مکانها و یا اظهارنظر درباره برخی رویدادها و گروههای مذهبی اشتباهاتی رخ داده که البته مترجم و ویراستاران اثر در اکثر موارد به اصلاح و توضیح پرداختهاند. بهطور طبیعی نویسنده بر اساس تحلیل و نظر کارشناسی خود به ارائه مطالب و داوری درباره و وقایع تاریخی پرداخته و در این راستا دلایل و نتایجی را پذیرفته و یا ارائه داده است. با این وجود، در برخی موارد از جمله «تبیین هویت مهاجرین»، «تحلیل مسئله دریافت زکات»، «اظهارنظر درباره مذهب شیعیان احساء» و همچنین نگاه کلی به ایرانیان و شیعیان، نه تنها دلایل و ذهنیتهای اصیل اسلامی مورد توجه قرار نگرفته و تحلیلهای اقتصادی ارجحیت یافته که اساساً داوری بر مبنای ذهنیت شخصی صورت پذیرفته و از مراجعه به منابع و مبانی گروه موردنظر خودداری شده است.
علاوه بر خاتمه هر فصل، در پایان کتاب، فهرست کوتاهی از برخی منابع مورد توجه و استفاده نویسنده ارائه شده است. با این حال، از آنجا که نوع نگارش کتاب به صورت دایرهالمعارفی بوده، به جز موارد محدود و اندک، نویسنده از ذکر منابع مورد استفاده خود پرهیز کرده است. این مسئله سبب شده تا داوری درباره مواردی که نویسنده به ذکر منبع نپرداخته دشوار شده و چهبسا مطالب دچار ابهام و اجمال گردد.
با درنظرگرفتن محتوای متنی و تصویری کتاب و گستره مطالب آن، میتوان این اثر را بهعنوان محصول قابلقبولی در شمار اطلسهای مربوط به تاریخ و فرهنگ اسلام طبقهبندی کرد. چه اینکه در مقایسه با معدود آثاری که پس از این کتاب به چاپ رسیدهاند، گستره و انسجام مطالب این اثر قابلتحسین است.
