سایت تخصصی تاریخ اسلام

مؤلف زين الاخبار

ابو سعيد عبد الحى بن ضحاك بن محمود گرديزى در شهر گرديز واقع در جنوب شرقى كابل و بر سر راه سابق غزنين به هندوستان قبل از سال 400 هجرى ولادت يافت ولى پس از چندى به شهر غزنين پايتخت حكومت غزنويان رفته و در آنجا سكونت اختيار نمود.

وى محضر درس استاد ابو ريحان بيرونى (متوفى 400 هجرى) را كه در همين ايام در غزنين مى‏زيسته درك كرده است. و به همين جهت كتاب تاريخ وى در بعضى از فصول شباهت بسيارى به سبك و شيوه آثار الباقيه دارد.

گرديزى تأليف كتاب تاريخ خويش را در سال 442 هجرى به نام عز الدوله و زين المله عبد الرشيد بن محمود بن سبكتكين، سلطان عصر خويش به پايان رساند و نام آنرا از زين المله برگرفت و آنرا زين الاخبار ناميد. اين كتاب به نام مؤلف آن به تاريخ گرديزى نيز شهرت يافته است.

چاپ‏هاى كتاب‏

تاكنون فقط دو نسخه خطى از اين كتاب كشف گرديده كه در كتابخانه‏هاى كمبريج و آكسفورد انگلستان نگهدارى مى‏شوند. تاريخ نگارش نسخه قديمى آن مربوط به سال 930 يا 903 مى‏باشد زيرا آنچه اكنون پس از سال‏ها بر روى جلد آن مى‏توان خواند عدد 93 است كه احتمالا نقطه‏اى از آن حذف گرديده زيرا تاريخ 93 هجرى براى نگارش اين كتاب بى‏مورد است. نسخه بعدى در سال 1196 هجرى نوشته شده كه در واقع نسخه بدل همان نسخه نخستين محسوب مى‏شود. هر دو نسخه مقدارى نواقص و افتادگى‏هايى دارد كه كار تصحيح كتاب را با مشكل مواجه مى‏ساخته است. لذا فصل‏هاى متفاوتى از آن كه مربوط به موضوع تحقيق محققين مختلف بوده است بر حسب ضرورت به طور جداگانه چاپ گرديده است. نخستين بار بار تولد، محقق روسى قسمتى از فصل «اندر معارف و انساب تركان» را در كتابى به عنوان شرح سفرى در آسياى مركزى به انديشه علمى در سال 1894 با ترجمه روسى چاپ كرده است. قسمت‏هاى ديگر زين الاخبار كه مربوط به تاريخ خراسان مى‏شود مجددا توسط محقق مزبور در كتاب تركستان پيش از دوره مغول در سال 1898 چاپ گرديد. مدت‏ها بعد در سال 1928 قسمتى ديگر از اين كتاب كه مربوط به تاريخ طاهريان مى‏شود از فصل «اخبار امراى خراسان» توسط محمد ناظم هندى در برلين و سال‏ها بعد در ايران چاپ گرديد. بخشى ديگر از آن كتاب را كه مربوط به عيدها و جشن‏ها و رسم‏هاى مغان بود مجله سخن در سال 1325 چاپ نمود. در سال 1333 مرحوم سعيد نفيسى از فصل مربوط به ملوك ساسانيان تا پايان باب هفتم يعنى تا فصل «اندر استخراج تاريخ‏ها از يكديگر» چاپ و منتشر نمود. سرانجام دانشمندى افغانى به نام عبد الحى حبيبى كار دشوار تصحيح تمام كتاب را به عهده گرفت و بسيار دقيق و محققانه همراه با حاشيه‏هاى ارزنده در سال 1346 در كابل به چاپ رساند. وى با توجه به چاپ‏هاى قسمت‏هاى مختلف آن، از روى دو نسخه مكشوفه شروع به تصحيح نمود و از منابع ديگر مربوط به آن عصر از جمله آثار ابو ريحان بيرونى درجه صحت كار خويش را بالا برد. گرديزى، عبد الحى: تاريخ گرديزى، به تصحيح و تحشيه عبد الحى حبيبى، انتشارات دنياى كتاب، تهران، 1363، صص 25-5

گرديزى قسمت اول از كتاب تاريخ خويش را به مسائل عمومى تاريخ ايران اختصاص داده و به سبك و شيوه تواريخ عمومى، تاريخ عالم را از اولين پادشاهان داستانى ايران آغاز كرده است. گرديزى همه عالم و جهان را ايران ميدانست: «اندر قديم رسم ديگرگون بود. از روزگار افريدون تا گاه اردشير بابكان، مر همه جهان را يك سپاه سالار بودى. و چون اردشير بيامد، جهان را چهار سپاه سالار كرد: يكى خراسان، دو ديگر مغرب، سوم نيمروز، چهارم آذربايجان. »همان، ص 211

 و در جاى ديگر مى‏نويسد: «و چون وى (اسكندر) بمرد، جهان بى شاه بماند. »3- همان، ص 59 پس از آن ضمن اشاره به حمله اسكندر از ملوك اشكانى و ساسانى به اختصار ياد كرده است.

همين شيوه همچنان ادامه يافته و مؤلف ضمن ذكر مختصرى از وقايع ايام خلفاى راشدى جداولى از خلفاى اموى و عباسى ترسيم نموده و تاريخ ايشان را همراه با قوت و ضعف آن در مقاطع مختلف تا عصر خويش بيان نموده است. در اين فصول اشارات پراكنده‏اى پيرامون قيام‏هاى علويان و خوارج و همچنين قيام‏هاى ابو مسلم و مازيار و بابك خرم دين و... مى‏توان يافت.

از قسمت دوم، كتاب تاريخ گرديزى جنبه محلى به خود مى‏گيرد. و تاريخ سرزمين خراسان، از آغاز به بحث گذاشته ميشود كه البته همان جنبه اختصارى كه سبك و شيوه گرديزى است در اين قسمت نيز مشاهده ميشود.

وى ضمن اشاره به زمان فتح خراسان توسط مسلمين جدولى از امرايى كه توسط خلفا به اين ديار گسيل مى‏شدند رسم نموده و به شرح آن پرداخته است. در اين قسمت پيرامون قيام ابو مسلم در خراسان و همچنين حكومت مأمون و پس از آن سلسله طاهريان در خراسان مطالبى يافت مى‏شود.

گرديزى از تاريخ صفاريان به جهت آنكه تاريخ ايشان به نوعى به وقايع خراسان مربوط ميشود سخن رانده است. وى مطالب خويش را پيرامون اين سلسله تاريخى با عنوان «فتنه يعقوب بن الليث» ياد كرده است و ضمن اشاره به حكام ديگر اين سرزمين پيرامون چگونگى پيدايش سلسله سامانيان و تاريخ ايشان در آن سرزمين نسبت به فصول قبلى مبسوطتر بحث كرده است. لذا اطلاعات بسيار اندكى هم از آل زيار آل بويه مى‏توان به دست آورد. وى در ادامه مباحث تاريخى خويش پيرامون سرزمين خراسان، به پيدايش حكومت غزنويان و نحوه حكومت و جنگ‏هاى سلطان محمود و سلطان مسعود پرداخته و مطالب تاريخى خود را درباره اين سلسله با ذكر چگونگى قدرت يافتن سلطان مودود بن مسعود در سال 432 ه. به پايان مى‏رساند. در مطاوى اين فصل مى‏توان پيرامون ابتداى كار سلجوقيان نيز مطالبى يافت.

گرديزى بخش ديگر كتاب خويش را به اسباب پيدايش تواريخ رومى، عربى و فارسى و هندى و اختلاف آنها با يكديگر اختصاص داده و در ادامه آن جداولى از اعياد و روزهاى مهم و مذهبى مسلمانان و جهودان و ترسايان و مغان و هندوان رسم نموده و به شرح آنها پرداخته است كه اطلاعات نسبتا خوبى در اين زمينه به محقق تاريخ عرضه ميدارد.

بخش آخر كتاب زين الاخبار پيرامون معارف و انساب اقوام مختلف مى‏باشد. فصلى از اين بخش به اصل و نسبت تركان و طوائف مختلف و فرهنگ و رسوم هر يك از اين طوائف و همچنين مناطق مسكونى آنها در آسياى شرقى اختصاص يافته است. در فصل‏هاى جداگانه ديگرى از همين بخش معارف و انساب هندوان و روميان نيز مورد بحث قرار گرفته است.

گرديزى در تأليف تاريخ خويش از منابع كتبى و شفاهى استفاده كرده است چنانكه در صفحه 399 مى‏نويسند: «و چنين گويند ثقات» و در صفحه بعد آورده است: «و چنين شنيدم از بعضى ثقات» و يا اينكه در صفحات 546 و 545 مى‏نويسد: «چنين گويد: عبيد اللّه بن خرداد به اندر كتاب اخبار كه او كرده است» و «چنين گويد: ابو عمرو عبد اللّه ابن المقفع اندر كتاب ربيع الدنيا» و در صفحه 612 مى‏نويسد: «و چنين گويد: ابو عبد اللّه جيهانى اندر كتاب تواريخ كه او كرده است» و جايى ديگر مى‏نويسد: «كاش تاريخ ولات خراسان ابو على الحسن السلامى را اكنون در دست مى‏داشتيم»

سلامى مورخ و شاعرى بود كه در ميانه قرن چهارم هجرى در اوج شهرت بود و در جوار واليان خراسان، ابو بكر چغانى و پسرش ابو على، از بخت برخوردار بود. در حال حاضر تنها مستخرجاتى از آن كتاب از طريق آثارى چون گرديزى، ابن الاثير و تقريظ بر تاريخ يمينى عتبى به دست ما رسيده است.باسورث، كليفورد ادموند: تاريخ غزنويان، ترجمه حسن انوشه، تهران، امير كبير، 65-1364، ج 1، ص 11 در هر صورت گرديزى از كتاب سلامى نيز سود جسته است.همان، ص 8

نثر كتاب زين الاخبار نثرى فارسى و نسبتا ساده و روان است. از آيات و احاديث خيلى به ندرت استفاده شده و از شعر فارسى و عربى بهره‏اى گرفته نشده است.

نثرهاى فارسى متعلق به قرن چهارم هجرى تحت تأثير فرهنگ اسلامى و به جهت اعتبارى هجرى تحت تأثير فرهنگ اسلامى و به جهت اعتبارى كه زبان عربى به عنوان زبان علم داشت معمولا از تعابير و مفاهيم علمى و سياسى و دينى زبان عربى استفاده نموده‏اند. نثر كتاب زين الاخبار نيز اگر چه متعلق به قرن پنجم هجرى است از همين سبك پيروى نموده به طورى كه حتى نويسنده در انتخاب نام كتاب خويش تحت تأثير زبان عربى است ولى به هر حال گرديزى لغات و اصطلاحاتى به زبان فارسى درى در متن خويش آورده است و مصحح در پاورقى‏هاى خويش تعابير و اصطلاحات غير متداول را معنى كرده است. البته بعضى از اين لغات در طى زمان به كلى منسوخ گرديده‏اند و اكنون مورد استعمال قرار نمى‏گيرند و مصحح در پايان كتاب فهرستى از آنها را بر حسب حروف الفبا درج كرده است.

پرداختن به رئوس مطالب و وقايع تاريخى و پرهيز از تطويل در كلام يكى از ويژگى‏هاى نثر گرديزى است.

اين شيوه نگارش گرديزى البته از عدم دقت كافى و فقدان تيزبينى او سرچشمه مى‏گيرد.

مؤلف زين الاخبار به روايات رسيده (چه كتبى و چه شفاهى) اعتماد كرده و آنها را بدون تحليل و ريشه‏يابى به اختصار ضبط نموده است و به علت همين عدم توجه به علل پنهانى وقايع است كه بايد او را يك مورخ ساده‏نگر دانست. وى بسيارى از داستان‏هاى تاريخى را كه با اندكى تأمل كذب آن آشكار مى‏گردد باور نموده است. به عنوان مثال در صفحه 319 نسبت سامانيان را به كيومرث اولين پادشاه داستانى ايران مى‏رساند و يا اينكه درباره چگونگى كشته شدن احمد بن اسماعيل سامانى روايتى مجعول را باور داشته است. گرديزى، تاريخ گرديزى، پيشين، ص 329 و يا اينكه درباره فضل بن سهل چنين مى‏نويسد: «فضل گفت: اى طاهر ترا لوايى بستم كه تا شصت و پنج سال هيچكس نگشايد و از بيرون آمد طاهر از مرو كه پيش على بن عيسى رفت، تا وقت شدن دولت طاهريان و گرفتن يعقوب بن الليث، محمد بن طاهر را شصت و پنج سال بود».همان، ص 298

نقل از كتاب ماه تاريخ و جغرافيا شماره 17 سال 1377صفحه 14 نوشته صالح پرگارى‏

گرديزى

ابو سعيد عبد الحى بن ضحاك بن محمود گرديزى،نويسنده كتاب زين الاخبار چندان شناخته شده نيست و جز كتاب زين الاخبار، آگاهى ديگرى درباره او بما نرسيده است. گرديز يا جرديز،چنانكه در كتابهاى تازى ضبط كرده‏اند،اينك از شهرهاى درجه سوم افغانستان جزو حكومت اعلاى جنوب در جنوب كابل،و در جنوب غربى جلال آباد،و در مشرق غزنين،نزديك مرز وزيرستانست،و تا كابل 122 كيلو متر فاصله دارد.

ابو سعيد عبد الحى بن ضحاك بن محمود گرديزى، كتاب خود را بپادشاهى عبد الرشيد ابن مسعود غزنوى(441-444)بپايان رسانيد وى تنها جائى كه از منابع خود ذكرى كرده،در فصل انساب و معارف تركانست كه در آغاز ميگويد:

«چنين گويد:ابو عمرو عبد اللّه بن المقفع اندر كتاب ربع الدنيا.»و در پايان اين فصل گويد: اين بود معارف تركان كه يافته شد،بعضى از مسالك و ممالك جيهانى،و بعضى از تواضع(؟)الدنيا،و بعضى از كتاب عبيد اللّه خرداد به.»

كتاب ربع الدنيا كه در مورد دوم نام آن بخطا تواضع الدنيا نوشته شده،در بيشتر از جاها كه احوال روز به پسر داذبه پسر داذ جسنش معروف به ابو عمرو يا ابو محمد عبد اللّه بن المقفع كشته شده در 139 يا 142 و يا 145 هجرى دانشمند بسيار بزرك ايرانى را نوشته‏اند،در ميان مؤلفاتش نام برده‏اند.اما اين كتاب اكنون در ميان نيست.

مسالك و ممالك جيهانى همان كتاب معروفيست،كه ابو عبد اللّه احمد بن محمد جيهانى(ابو عبد اللّه احمد بن ابو على محمد بن ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن نصر)از خاندان معروف وزيران جيهانى،كه خود نيز از 365 تا 367 ه.وزير منصور بن نوح سامانى بوده است نوشته،و اصل اين كتاب در دست نيست.اما در بسيارى از كتابهاى جغرافيا از آن نقل كرده‏اند.

كتاب اخبار عبيد اللّه بن خرداذبه،يكى از مؤلفات ابو القاسم عبيد اللّه بن عبد اللّه بن خرداذبه است،كه در 205 يا 211 بجهان آمده،و پيش از سال 300 هجرى از جهان  رفته است از مؤلفات وى آنچه بما رسيده،نخست كتاب مسالك و الممالك اوست،كه در حدود 232 ه.تأليف كرده،و سپس در 272 روايت دومى از آن انتشار داده.و ديگر قسمتى از كتاب ادب سماع و لهو و ملاهى اوست،كه بنام«مختار من كتاب اللهو و الملاهى»باقى مانده،و درين دو كتاب آنچه گرديزى بدان اشاره ميكند نيست،و چنان مينمايد،از كتابى كه بنام«جمهرة انساب الفرس»داشته است گرفته باشد.

گرديزى جاى ديگر كه از جشنها و عيدهاى هندوان سخن ميراند مى‏گويد:كه آن مطالب را از ابو الريحان محمد بن احمد بيرونى دانشمند بسيار نامى شنيده،كه در ذى الحجه 362 در بيرون خوارزم بجهان آمده،و در 3 رجب 440 در غزنين در گذشته است.و چون وى در پايان زندگى در غزنين مى‏زيسته،و گرديزى از مردم شهر گرديز، در جنوب شرقى كابل،و بر سر راه سابق غزنين بهندوستان بوده است،چنان مى‏نمايد، كه در غزنين با اين مرد بزرگ ديدار كرده و شايد از شاگردان او بوده باشد.