کتاب «سفیران پیامبر اعظم (ص)» نوشته جناب آقای محسن پاک آیین در سال 1385 توسط انتشارات بین المللی الهدی، به چاپ رسیده است. نویسنده در این کتاب نگرشی جدید به بخشی از سیره پیامبر اکرم (ص) داشته است و دیپلماسی پیامبر اکرم(ص) را به گونه ای بررسی کرده است که در روابط دیپلماتیک امروز هم کاربرد داشته باشد به نظر می رسد سابقه دیرینه ی نویسنده ی این کتاب در سطوح عالی دیپلماتیک جهانی، تاثیر بسزایی در بررسی این بخش از سیره نبوی داشته است. این کتاب ارزشمند با اجازه مولف در سایت تخصصی تاریخ اسلام منتشر شده است. از این جهت بر خود لازم می دانم از طرف تمامی کاربران و اعضای سایت تخصصی تاریخ اسلام، از جناب آقای محسن پاک آیین تشکر کنم که اجازه انتشار این کتاب ارزشمند را برای استفاده عموم به ما داده اند. برای آشنایی بیشتر با این کتاب و مولف آن از مقدمه کتاب استفاده کرده ایم.
آشنایی بیشتر با مولف کتاب:
جناب آقای محسن پاک آیین، متولد 1333 در تهران، و فارغ التحصیل علوم سیاسی از دانشگاه تهران است. ایشان سالهای متمادی به عنوان سفیر جمهوری اسلامی ایران در کشورهای تایلند،زامبیا و ازبکستان حضور داشته اند. از دیگر آثار این نویسنده می توان به کتابهای شناخت نو محافظه كاران آمريكا، سياست و حكومت در آفريقا ، پنجاه سال مناسبات ديپلماتيك ايران و تايلند' ترجمه کتاب «جهاني كه در آن بسرمي بريم»' از ماهاتيرمحمد ' چهل ماه درسرزمين طلايي ' خاطرات ماموريت تايلند و چهار سال در سرزمین تیمور،خاطرات ماموریت در ازبکستان؛ نام برد برای آشنایی بیشتر با مولف می توانید به وبلاگ شخصی جناب آقای پاک آیین مراجعه کنید.
مقدمه
سال هفتم هجرت یکی از درخشان¬ترین دوران رسالت پیامبر اسلام به شمار می-آید. در این دوران پیامبر اعظم پس از فراغت از جنگ های ناخواسته داخلی که منافقان و یهودیان و مشرکان قریش بر او تحمیل کرده بودند، فرصت را مغتنم شمرده، به منظور معرفی دین مبین اسلام به ملل و اقوام و قبایل متعدد در خارج از جزیره العرب، رسالت جهانی خویش را آغاز کرد. برای انجام این وظیفه سنگین، نامه هایی به رهبران دینی و سیاسی، زمامداران، پادشاهان، بزرگان اقوام و قبایل و حکومت های همسایه نگاشته و با اعزام سفراء و نمایندگان خویش، آنان را به دین اسلام دعوت کرد.
محتوای غالب این نامه ها و یا میثاق نامه ها که هم اکنون حدود یکصد و هشتاد و پنج عنوان در اختیار داریم، عمدتاً معرفی دین اسلام، بیان چارچوب های آن و در پایان تبلیغ و دعوت به اسلام است.
پیامبر اعظم پیش از گزینش و اعزام هیئت های نمایندگی، اصحاب و یارانش را صبح زود به نزد خویش فراخواند و پس از اقامه نماز صبح با آنان چنین فرمود:
«ای مردم!
خداوند مرا به عنوان پیامبر رحمت برای جهانیان برگزید، پس هرگز با من مخالفت نکنید، همان طوری که حواریون با حضرت عیسی مخالفت ورزیدند.
یاران پیامبر گفتند: یا رسول الله! مگر رفتار آنان با عیسی چگونه بود؟
پیامبر فرمود: او نیز مانند من از یاران خویش خواست تا پیام آسمانی اش را به گوش جهانیان برسانند، تعدادی از آنان که محل مأموریت شان نزدیک بود، آن را پذیرفتند ولی افرادی که راه آنان دور بود، از عزیمت به آن منطقه امتناع ورزیدند.
نمایندگان مورد نظر، زبان رسمی محل مأموریت خویش را به خوبی می¬دانستند و با آن صحبت می¬کردند.
آن گاه پیامبر اعظم، چندین نفر از افراد زبده و شایسته را برای ابلاغ پیام رسالت به عنوان سفیر و نماینده تام الاختیار خویش انتخاب کرد و به مناطق مختلف اعزام شدند.
با مطالعه و کنکاش دقیق در محتوای پیام ها و نامه ها، پیام رسانان و نمایندگان اعزامی، مخاطبان پیام، کشورها و مناطق تعیین شده برای ابلاغ پیام، به این حقیقت پی می بریم که پیامبر اعظم، کلیه ظرافت ها و
ریزه کاری های مربوط به شناخت مخاطب، موقعیت شناسی، آداب و رسوم مقبول تشریفاتی و دیپلماسی، جایگاه و منزلت افراد، مسایل حفاظتی و طبقه بندی نامه-ها، اصول نامه نگاری و پیام رسانی را مدّ نظر داشته و به این رسالت مهم جهانی اقدام نموده است. به نظر می رسد در خصوص هر یک از محورهای یاد شده، باید تحقیق و مطالعه بیش تر و دقیق تری در جای مناسب صورت پذیرد و در مناسبات و روابط خارجی کشور عزیزمان با سایر ممالک به عنوان الگو و مبنای سیاست خارجی مورد استفاده قرار گیرد.
به منظور رعایت اختصار و پرهیز از طولانی شدن مطلب، در این مقدمه کوتاه به ذکر چند نکته قابل توجه در نامه¬ها و پیام¬های آن حضرت بسنده می کنیم:
1 ـ سفراء و نمایندگان منتخب پیامبر اعظم، آشنایی و اطلاع کافی از حوزه مأموریت خویش داشته اند. به عنوان نمونه «دحیه بن خلیفه کلبی که مأمور ابلاغ پیام رسالت به «هرقل» قیصر روم بود، نسبت به منطقه شامات اطلاعات وسیعی داشت و چندین بار به این منطقه سفر کرده بود. همچنین «سلیط بن عمرو»، سفیری که برای سرزمین مسیحی حبشه در نظر گرفته شده بود، مدت ها در حبشه زندگی کرده و از آیین مسیحیت و تعالیم کلیسا آگاهی داشت.
2 ـ شایستگی، قابلیت¬های جسمی و معنوی، اقتدار و بی¬باکی نمایندگان پیامبر در ملاقات با سران و پادشاهان، نمونه و توصیف ناپذیرد بود.
«حاطب بن ابی بلتعه» نماینده پیامبر جهت ابلاغ پیام دعوت اسلام به مقوقس رهبر قبطیان مصر، آنچنان با متانت و گشاده-رویی سخن گفت که مقوقس در برابر پاسخ-های دندان شکن و منطق محکم سفیر پیامبر به زانو در آمد و زبان به تحسین وی گشود و گفت:
«احسنت انت حکیم، جاء من عند حکیم:» آفرین بر تو، مرد
فهمیده¬ای هستی و از طرف شخص فهمیده و با کمالی پیغام آورده¬ای».
3 ـ با دقت در متون نامه ها پی می بریم که موقعیت و جایگاه سلاطین و رهبران فکری و سیاسی کاملاً مراعات گردیده و متن نامه¬ها بسیار فشرده و خلاصه تدوین شده است و از متون طولانی و خسته کننده پرهیز گردیده است.
4 ـ غالب پادشاهان و زمامداران و بزرگان دینی و سیاسی آن زمان به جز خسرو پرویز پادشاه ایران که مرد مغرور و خودخواهی بود، تحت تأثیر نامه ها و بیانات و مذاکرات هیئت های نمایندگی قرار گرفتند و از نمایندگان پیامبر به نحو شایسته ای استقبال کردند و با محبت و صمیمیت با هدایای مخصوص آنان را بدرقه نمودند و همین رویه باعث شد تا آیین اسلام گسترش یابد و باب گفتگوی اسلام و مسیحیت باز شود و سرانجام دسته دسته از پیروان ادیان آن روز، رهسپار مدینه النبی شوند.
5 ـ در تدوین متن پیام¬ها و نامه¬ها، موقعیت سیاسی، عقیدتی، اجتماعی، ویژگی-های روحی و اخلاقی مخاطبان نیز کاملاً منظور شده است.
به عنوان مثال: «پیامبر نامه خود را با درود اسلامی که همان «سلام علیک» می-باشد، آغاز کرده و شخصاً به زمامدار حبشه درود فرستاده است ولی در نامه¬های دیگر درود شخصی به کسری و قیصر و مقوقس، زمامداران ایران و روم و مصر؛ نفرستاده، بلکه نامه را با یک درود کلی (سلام بر پیروان هدایت) آغاز کرده است.
در این نامه شخصاً به زمامدار حبشه سلام فرستاده و از این طریق در حق او برتری خاصی نسبت به سایر زمامداران معاصر وی قایل شده است. در پایان همین نامه برخلاف نامه¬های دیگر، دعوت خود را به لباس پند و اندرز درآورده و از این طریق از ابراز شخصیت و بزرگی خودداری شده است.
در حالی که لحن پیام آن حضرت نسبت به پادشاه خودکامه و مستکبری چون خسرو پرویز که گستاخانه نامه پیامبر را پاره می کند، به گونه دیگری است:
انّ دینی و سلطانی سیبلغ ما بلغ ملک کسری، و لینتهی الی منتهی الخّف و الحافر...
قلمرو حکومت دینی و اقتدار من به زودی، مرزهای حکومت کسری را در نوردیده و به آن نقطه ای می رسد که مرکب های تندرو به آنجا خواهد رسید.
6 ـ رعایت اصول مرسوم اداری و عرف بین المللی مورد قبول با مشاوره و بهره-گیری از افراد با تجربه و صاحب نظر در زمینه روابط خارجی.
«وقتی نامه های رسول خدا به وسیله نویسندگان مخصوص آن حضرت تنظیم گردید، افرادی که از وضع دربارهای آن روز اطلاع داشتند، به پیامبر عرض کردند که باید نامه¬ها را مهر بفرمایید، زیرا زمامداران جهان نامۀ بی امضاء را (امضاء آن روز به وسیله مهر بود) نمی خوانند، از این نظر به دستور خود پیامبر انگشتری از نقره برای او تهیه گردید و جمله «محمد رسول الله» در سه سطر بر آن حکّ شده بود و طرز حکاکی آن از این قرار بود که لفظ «الله» در بالا و «رسول» در وسط و «محمد» در زیر قرار گرفته بود، و این ترتیب و دقت برای حفظ از جعل و تزویر بود و خواننده باید امضاء را از پایین شروع کرده، به لفظ «الله» برسد (محمد رسول الله)، حتی به این اکتفا نکرد، پاکت نامه را بوسیله موم خاصی (به جای «لاک» امروز) چسبانید و روی آن را مهر زد.
کتاب حاضر
اثر ارزشمندی که اکنون در اختیار دارید، در برگیرنده مجموعه مطالبی است که در دو بخش تدوین شده است:
1 ـ بخش نامه¬های پیامبر اعظم که در سالهای آغاز بعثت به شماری از سلاطین، رؤسای قبایل و رهبران سیاسی و معنوی در خارج از جزیره العرب نوشته شده و توسط سفراء و نمایندگان منتخب پیامبر ارسال گردیده است.
2 ـ بخش هیئت¬های نمایندگی قبایل و طوایف مختلف که از این گروه ها در تاریخ با عنوان «وفود» یاد شده و برای دیدار و ملاقات مستقیم با پیامبر اعظم ، اظهار اسلام و فراگیری تعالیم الهی به حضور ایشان شرفیاب می¬شدند و مورد لطف و محبت آن حضرت قرار
می گرفتند.
نویسنده محترم جناب آقای محسن پاک آیین که سالیان متمادی به عنوان سفیر جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف فعالیت داشته و دارند، این مجموعه را با قلمی رسا و شیوا به رشته تحریر درآورده اند. این جانب وظیفه خود می دانم که از زحمات و تلاش های ارزنده ایشان، صمیمانه سپاس¬گزاری و تشکر نمایم.
امید است با استفاده و بهره¬گیری از این مجموعه مفید، زمینه ای برای آشنایی بیشتر با سیرۀ نبوی برای همه مشتاقان و رهروان آن حضرت فراهم آید.
محمد سالار
20/4/85
یادداشت نگارنده
لقدکان فی رسول الله اسوهٌ حسنةٌ لمن کان يرجواالله واليوم الآخرو ذکرالله کثيراً
بدون شک، ما به عنوان مسلمان و پيروان حضرت محمد موظفيم برای دريافت سعادت دنیا و آخرت، راه و رسم محمدی را نصب العين خويش قرار دهيم. در عرصه سیاست خارجی نیز این ضرورت وجود دارد و شناخت سیره نبوی در برقراری ارتباط با کشورها و قبایل دیگر و مطالعه ریزه کاری-ها و ظرافت های این سیره می تواند برای دیپلمات های کشورهای اسلامی و بخصوص ایران مفید باشد. در دوران دانشجوئی و از وقتی که در دانشگاه تهران و در محضر استاد آیت¬الله عباسعلی عمید زنجانی درس دیپلماسی پیامبر را می آموختم، علاقه خاصی به شناخت زوایای سیاست خارجی پیامبر اکرم داشتم. پس از پیوستن به وزارت امور خارجه و ورود در مراحل اجرائی دیپلماسی این علاقه تشدید شد و همواره علاقه به تأليف نوشتاری در شناخت دیپلماسی پيامبر را احساس می کردم. بحمدلله پس از مدت ها مطالعه و جمع آوری منابع، توفیق رفیق گردید تا در سالی که از سوی مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای به سال پیامبر اعظم نامیده شده، این آرزو جامه عمل پوشید. تمایل ندارم نام این کنکاش را «تالیف» بنامم چرا که خود را در این حد و اندازه نمی-دانم تنها می توانم نوشتار حاضر را نوعی جمع آوری اطلاعات با نگاهی ویژه به مباحث مرتبط با سیاست خارجی پیامبر اسلام قلمداد نمایم. امیدوارم این تلاش بتواند مورد استفاده خوانندگان گرامی بخصوص دانشجویان و دانش پژوهان قرار گرفته و از نقد عالمانه استادان ارجمند نیز بی-بهره نماند. ان شاءالله
محسن پاک آیین
