سایت تخصصی تاریخ اسلام

مجموعه مقالات حاضر درباره‏ی اسماعیلیه که توسط محققین و پژوهشگران دانشمند مرکز مطالعات و تحقیقات‏ادیان و مذاهب در حوزه‏ی علمیه قم فراهم گردیده، در واقع اولین تحقیق مستقل گروهی است که بر اساس شیوه‏های‏علمی در ایران انجام پذیرفته است و از این باب پیشگامانه در زمینه‏ی مطالعات جدید اسماعیلی...
برگزیده از مقاله دکتر فرهاد دفتری‏

همان طور که از نام کتاب پیداست این کتاب در مورد یکی از فرقه های مهم شیعی یعنی فرقه اسماعیلیه است. قبل از هر چیز باید یادآوری کنم که این کتاب مجموعه مقالات است و نویسنده واحدی ندارد. برای کتابشناسی این کتاب بهتر دیدم که سخن ناشر این کتاب را بیاورم چون اطلاعات کلی راجع به این کتاب به مخاطب خواهد داد.

سخن ناشر
ديرزمانى است که علم فرقه شناسى اسلامى رونق گذشته خود را از دست داده است. در حوزه هاى علميه ما، که زمانى فقيهان نامدارش بنا به مذاهب مختلف فتوا مى دادند و فهم روايات و استنباطات شيعى را بدون شناخت پيش زمينه هاى سنى آنها ناممكن يا عقيم مى شمردند، اينك علم مل لونحل و آلام و فقه بين المذاهب از مهجورترين رشته هاى آموزشى و پژوهشى است. شايد رمز اصلى اين غفلت فراگير، ديوارها و مرزهاى کشيده شده ميان ما و پيروان ديگر مذاهب و نيز تعميق حس خودبسندگى و بی نيازى از يافته ها و داشته هاى فكرى ديگران باشد. اينك که با گسترش علوم و رسانه هاى ارتباطى، همه مرزها و حجاب ها در حال شكسته شدن و فروريختن است و نيز با توجه به تغييرات پيش آمده در نگرش ها و گرايشهاى پيروان ديگر مذاهب و آشكار شدن حقايق بسيارى که در گذشته دور از ديد و دسترس بودند، به نظرم ىرسد که رويكردى دوباره  و فارغ از تعصبها و خصومت هاى گذشته  به مطالعات فرقه شناسى، سودمند، بلكه اجتنا بناپذير است. در اين ميان، قطعا اولويت با فرقه هايى است که در مبانى اعتقادى و مبادى تاريخى به ما نزديك ترند، همان هايى که گاه بيشتر از ديگر مذاهب بيگانه شان پنداشتيم و در مقاطعى از تاريخ آن قدر دشمنشان داشتيم که ناخواسته به سمت ديگرانى که از ما دورترند سوقشان داده ايم، تا جايى که تبار شيعى شان را گم کرده اند. براى نيل به همگرايى که ضرورت زمان ماست، لازم است گفت وگوى فرق شيعى و سپس گفت وگوى فرق اسلامى را در کانون توجهات خود قرار دهيم، تا بتوانيم در گفت وگوى بين اديان با توان انسانى و معرفتى بيشترى وارد شويم. مرکز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، که شناخت ديگر مذاهب از دلمشغولى هاى اساسى آن است، نيز در اين راه گامهايى را برداشته است که به خواست خداوند و در صورت يارى پژوهشگران اين قلمرو مى تواند قوت و دوام بيشترى يابد.
موضوعات اين مجموعه، هرچند تا حدى پراکنده است و نگاه جامعى را از اسماعيليه به دست نمى دهد، اما هر يك به نوعى پاسخى است به پرسشهايى مهم که در حوزه معارف دينى از ديرباز مطرح بود ه اند:
به راستى خواجه نصيرالدين طوسى، که از پدران کلام شيعى محسوب مى شود، بر چه مذهب و آيينى بوده است؟ زيست سى ساله وى در قلاع اسماعيليه چه مقدار در شكل گيرى ذهنيت کلامى وى مؤثر بوده است؟ آيا دفاع وى از حلاج و عدم پذيرش بداء و رجعت نشانه گرايشهاى اسماعيلى وى نيست؟
و نيز چرا و چگونه قاضى نعمان، فقيه على الاطلاق اسماعيليان، در سده هاى اخير مورد عنايت خاص فقيهان و محدثان امامى قرار گرفته است؟ آيا اين توجه، گرايش امامى وى را نشان میدهد يا بيانگر روحيه انفتاح و روادارى عالمان پيشين ماست که منابع معرفتى خود را به آثار شيعيان اثنا عشرى محدود نمیکردند؟آيا شهرستانى صاحب الملل و النحل، چنان که مشهور است، سنى اشعرى است يا، آن گونه که برخى از آثار او چون تفسير مفاتيح الاسرار نشان مى دهد، باطنى اسماعيلى است. و نيز اسماعيليان در باب توحيد، نبوت، امامت، معاد، تأويل و باطنیگرى چگونه مى انديشيدند؟     ديدگا ههاى کلامى و فلسفى آنان تا چه حد در شكل دهى کلام شيعيان امامى اثرگذار بوده است؟آيا ولايت باطنى که در تفسير ولايت و توجيه غيبت امام عصر  عجل الله تعالى فرجه الشريف  مورد توجه عالمان ما قرار گرفته، منشأ و مبدئى اسماعيلى داشته است؟
پاسخ به اين پرسشها، قطعا پاسخ نهايى تلقى نمی شود و يقينا جا براى تحقيقات برتر باز است. تازه هايى درباره دروزيان با اتكا به منابع معتبر و نيز مطالعات و مشاهدات ميدانى مؤلف مقاله، که ساليانى متمادى را در مجاورت آنان گذرانده است و نيز گزارشى از مطالعات صورت گرفته در مورد فرقه پيچيده قرامطه، از ديگرمقالات اين مجموعه را تشكيل می دهد.
در اينجا بجاست از همت و تلاش بی دريغ استاد گرانقدر جناب آقاى قاسم جوادى که عهده دار مديريت علمى اين پژوهش بودند و نيز جناب آقاى دکتر فرهاد دفترى که اين مجموعه را به دقت از نظر گذراندند و مقدمه اى گرانمايه بر اين اثر نگاشتند، سپا سگزارى کنيم. اين مرکز اميدوار است در آينده بتواند مقالاتى عالمانه تر و پردامنه تر درباره ديگر موضوعات مهم اسماعيليه به دست دهد، آثارى که به مدد استادان و پژوهشگران اين گرايش علمى حتما دست يافتنى خواهد بود؛ و توفيق دهنده واقعى خداست و بس.
مرکز مطالعات و تحقيقات
اديان و مذاهب

فهرست كتاب:

  سخن ناشر

  پیش گفتار

  خدا و صفات او در نگاه اسماعیلیان / مهدی فرمانیان‏

  نبوت از دیدگاه اسماعیلیان / مصطفی سلطانی

  امامت از دیدگاه اسماعیلیان / محمد نصیری

  معاد از دیدگاه اسماعیلیان / عبدالعلی صاعدرازی

  اسماعیلیه و باطنی گری / علی آقانوری‏

  قاضی نعمان و مذهب او / امیر جوان آراسته

  زندگی و اندیشه‏های ابوحاتم رازی / محمد جاودان

  زندگی و اندیشه‏های ناصر خسرو / محمد رضا رجبی

  شهرستانی، سنتی اشعری یا شیعی باطنی؟ / مهدی فرمانیان

  خواجه نصیر الدین طوسی و اسماعیلیان / حمید ملک مکان‏

  تاریخ و اندیشه‏ی دروزیه / علیرضا ایمانی

  راهنمای مطالعات قرمطی / حمید رضا شریعتمداری