معرفى كتاب
« تاريخ فتح اندلس» ترجمه فارسى كتاب« تاريخ افتتاح اندلس» ابن قوطيه است. شهرت عمده ابن قوطيه مرهون اين اثر مىباشد. اين اثر كم حجم كه تاريخ اندلس را از آغاز گشوده شدنش به دست مسلماناندر 93 ق / 712 م تا زمان فرمانروايى امير عبد الرحمن در 299 ق / 912 م بهاختصار در برگرفته، از اهميت ويژهاى برخوردار بوده و همواره مورد استفادهمحققان غربى و پژوهشگران مسلمان قرار گرفته است. هرچند در اينكه كتاب را ابن قوطيهشخصا نوشته باشد، ترديد وجود دارد. ترديد از آنجا ناشى شده كه كتاب با جمله« اخبرنا ابو بكر محمد بن عبد العزيز قال...» آغاز مىشود و ادامه پيدا مىكند و اينحكايت از آن دارد كه كتاب به انشاى ابو بكر نيست. اينكه ابن فرضى شاگرد ابن قوطيه در« تاريخ العلماء» اينكتاب را به او نسبت نداده، مؤيد اين نظر است. احتمالا كتاب را ابن قوطيه املا كرده ويكى از شاگردان و يا دوستانش آن را نوشته است. ابن قوطيه در اين كتابتعصب ملى و قومى و حتى تفاخر به شاهزاده بودنش را، با ستايشهايى كه از پادشاهانقوط مىكند نشان مىدهد. از اينكه وى گاه از افسانهها و داستانهاى عاميانهاى چونكشتن اسيران اندلسى به امر طارق بن زياد و پختن و خوردن گوشت آنان به منظور ارعابمردم بومى استفاده مىكند، بهنظر مىرسد احتمالا تحت تأثير عصبيت ملّى بوده است.
مؤلّف در این کتاب در باره فتح اندلس توسط مسلمانان و برخی ازحکمرانان آن مطالبی را ارائه میدهد. این کتاب از آثار قرن سوم هجری و ازمنابع معتبر در باره اندلس اسلامی به شمار میآید.
اسلام در هر نقطه از جهان که قدم نهاد، با خود برکت آورد و طراوت و خرمی و شکوفایی ، و با آموزه های انسان سازانه و دانش پرورانه خود انسانهای فرهیخته ای تربیت کرد و بنای فرهنگ و مدنیتی شامخ و پر شکوه را برافراشت. اما داستان ورود اسلام به اسپانیا و پی افکندن کاخ بلند دانش و تمدن در این سرزمین ، خود حکایت دیگری است خواندنی و پند آموز. نیاز به شناخت تاریخ عمومی اندلس از آغاز فتح اسلامی تا پایان پادشاهی گرانادا (غرناطه) و بررسی اوضاع مسلمانان این سرزمین و نیز تاثیرات ژرف و ماندگار اندلس عزیز اسلامی در تاریخ تمدن بشری یک نیاز ضروری است. با توجه به همین ضرورتها و نیازها بوده که بنیاد پژوهشهای اسلامی دست به ترجمه آثاری چند در زمینه تاریخ اسلام و اندلس زده است که کتاب حاضر یکی از آنهاست.
این کتاب اثر ابن قوطیه مورخ، محدث، فقیه، لغوی و شاعر اندلسی سده سوم و چهارم هجری است . این متن کهن و ارزنده تاریخی مشتمل بر رویدادهای تاریخی اندلس از آغاز گشایش آن به دست مسلمانان تا مرگ امیر عبدالله اموی ، به سال 300هجری است و یکی از منابع مهم و معتبر در این زمینه به شمار می آید، چندان که هیچ پژوهنده ای در تاریخ اندلس اسلامی از آن بی نیاز نیست.
ويژگىها
1- مؤلف، خود اندلسى است و طبيعتا به اوضاع و احوال تاريخى و جغرافيايىاين سرزمين آشناتر و آگاهتر است. 2- با امويان اندلس معاصر است و اين خود براعتبار گفتههاى تاريخى او مىافزايد. 3- در اين كتاب گاه و بيگاه مطالبى به چشم مىخوردكه به ندرت مىتوان آنها را در ديگر آثار تاريخى يافت.
نسخهشناسى
نسخ خطى:
1- كتابخانه پاريس به شماره 1867
2- كتابخانه ليدن به شماره 996
3- كتابخانه مونيخ به شماره 987
4- كتابخانه قاهره به شماره 2837، تاريخ
اين كتاب را نخستين بار خاورشناس« ريورا» در سال 1868 ميلادى در مادريد چاپ و منتشر نمود و سپس آن را در سال 1926 م به اسپانيولى برگرداند.
در سال 1889 ميلادى نيز به اهتمام خاورشناس« هوداس» براى بار دوم در پاريسچاپ و منتشر شد. در 1957 ميلادى به كوشش عبد اللّه انيس طباع در بيروت ونيز در 1982 ميلادى به كوشش ابراهيم ابيارى در بيروت چاپ شده است.
نسخه حاضر كه بر اساس نسخه تصحيح شده ابراهيم ابيارى تهيه و توسط آقاى حميدرضا شيخىبه فارسى ترجمه شده در قطع وزيرى با جلد شوميز در 150 صفحه براى بار دوم در سال 1378 شمسى از سوى« بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى» چاپ و منتشر شده است.
منبع:
1- دائرة المعارف بزرگ اسلامى، جلد 4، مدخل: ابن قوطيه، نويسنده: حسن يوسفى اشكورى
2- مقدمه مصحح كتاب: ابراهيم ابيارى
ابن قوطيّة ابو بكر محمد بن عمر بن عبد العزيز
درباره مؤلف
ابن قوطيّة ابو بكر محمد بن عمر بن عبد العزيز متوفاى 367 ق / 978 م، مورخ، اديب، لغوى، شاعر و فقيه مالكى اندلسى. نسب او به جدهاش قوطيه نوه غيطشه آخرين پادشاه قوط( ظاهرا معرب گت HTOG)مىرسد. بدين ترتيب ابن قوطيه از طرف مادر اندلسى است و از طرف پدر عرب، چرا كه قوطيه با عيسى بن مزاحم، از موالى عبد العزيز خليفه اموى، ازدواج كرده بود. خانواده ابن قوطيه در اشبيليه زندگى مىكرد و خود او در قرطبه به سر مىبرد. تاريخ و محل تولد ابن قوطيه كاملا روشن نيست. اگر گفته ابن كثير راست باشد كه وى هنگام مرگ متجاوز از 80 سال داشت مىتوان حدس زد كه در حدود 285 ق زاده شده باشد. ابن خلكان تصريح مىكند كه او در قرطبه زاده شد و احتمالا پس از آن به اشبيليه رفت و سپس به قرطبه بازگشت. انتقال وى از قرطبه به اشبيليه ظاهرا در روزگار جوانى او نبوده است، بلكه بهنظر مىرسد اين انتقال در زمانى صورت گرفته كه پدرش منصب قضا در اشبيليه را از سوى ناصر بر عهده داشته است.
مشايخ او
در ميان مشايخ وى در اشبيليه مىتوان از محمد بن عبد اللّه بن قون، حسن بن عبد اللّه زبيرى، سعيد بن جابر و على بن ابى شيبة و در قرطبه از طاهر بن عبد العزيز، ابن ابى الوليد اعرج و قاسم بن اصبغ نام برد.
آثار او
گرچه ابن قوطيه در روزگار خود از دانشمندان بنام اندلس بوده و ناصر حاكم اندلس به وجود او افتخار مىكرد و قالى نيز به فضل و دانش او گواهى داده است. با اين حال از نوشتههاى او جز اندكى بهجا نمانده است. اين آثار عبارتند از: الافعال وتصاريفها، المقصور و الممدود، شرح ادب الكاتب و تاريخ افتتاح اندلس
