سایت تخصصی تاریخ اسلام

معرفى كتاب      

ايرانشهر يا کشور آريايي ها، عنواني است که ايرانيان در دوره ساساني به سرزمين خود داده بودند. ردپاي اين مفهوم جغرافيايي را مي توان در کتيبه هاي شاپور اول (در کعبه زردشت) و کرتير (در نقش رستم) دنبال کرد. در اين دو کتيبه اسامي ايالات و شهرهاي اصلي ايران عصر ساساني ذکر کرده است و مي توان با توجه به آن، قلمرو سنتي شاهنشاهي ساساني را بازسازي کرد. افزون بر اين سنگ نوشته ها، منبع ديگري موجود است که تصويري مشابه از ايالات، مراکز آنها و شهرهاي اصلي قلمرو ساسانيان به دست دهد. اين اثر منحصر به فرد و ارزشمند متني کوتاه به زبان پهلوي با نام شهرستانهاي ايرانشهر است و در اواخر عصر باستان گردآوري شده است. در اوايل دوره اسلامي مطالب اندکي به متن اصلي اضافه گرديده و در واقع آخرين بازنويسي آن در دوره خلافت عباسي (سده هشتم ميلادي) صورت گرفته است.
شهرستانهاي ايرانشهر تقسيمات مختلف نواحي قلمرو ساساني را بر مي شمرد و فهرستي طولاني از مکان هاي جغرافيايي و اسامي شهرها ارائه مي دهد. از اين جهت براي بررسي جغرافياي اداري ساسانيان منبعي سودمند به شمار مي رود. همچنين نويسنده ناشناس متن به شخصيت هاي افسانه اي و تاريخي که بنا کننده شهرهاي مختلف بوده اند مي پردازد و اسامي پادشاهان ساساني که شهري از خود به يادگار گذاشته اند را ذکر مي کند.
سرزمين ايرانِ عصر ساساني در اين متن به چهار جهت جغرافيايي يا چهار ناحيه (کوست) شرق (خراسان)، غرب (خوربران)، شمال (اپاختر يا کپکوه) و جنوب (نيمروز) تقسيم شده که هر يک به ترتيب بيست و شش، نه، سيزده و نوزده شهرستان را شامل مي شوند.
شباهت هاي موجود ميان متن شهرستانهاي ايرانشهر با اثر موسي خورنيس، مورخ ارمني معاصر با ساسانيان، با عنوان جغرافياي موسي خورني، اين نکته را به ذهن مي رساند که متن رساله پهلوي، يکي از منابع مورد استفاده وي بوده است. خورني در تاليف کتاب خود افزون بر متن شهرستانهاي ايرانشهر از کتاب جغرافياي بطلميوس نيز سود مي برده است. در واقع او سرزمين هاي ذکر شده در متن پهلوي را با نوشته بطلميوس مقايسه کرده و توضيحي نيز بر آن افزوده است.
در اواخر سده نوزدهم يوزف مارکوارت (١٩٣٠- ١٨٦٤ م)، دانشمند و ايران شناس آلماني بر آن شد تا کتاب ارزشمند موسي خورني را همراه با توضيحات و تفاسير منتشر نمايد. تغير نام يافتن بسياري از شهرستان ها و مناطق تاريخي و يا از بين رفتن کامل آن ها در طول تاريخ، شرح و تفسير مارکوارت بر اين اثر جغرافيايي را ضروري مي کرد. مارکوارت به دليل شباهت هاي متعددي که رساله شهرستانهاي ايرانشهر با جغرافياي موسي خورني داشت، تصميم گرفت تا بر هر يک به طور مستقل شرح و تفسيري بنويسد. وي اصطلاح باستاني ايرانشهر، برگرفته از متن پهلوي شهرستانهاي ايرانشهر را براي عنوان کتاب خود برگزيد.

« ايرانشهر در جغرافياى بطلميوس» بر اساس دو نسخه از متن اصلى كتاب« جغرافياى موسى خورنى» ارمنى و سه اثر از سه محقق ديگر كه همگى توضيحاتى درباره كتاب جغرافياى موسى خورنى مى‏باشند و در اواخر قرن نوزدهم ميلادى منتشر شده‏اند، توسط ماركوارت تهيه شده است. كتاب موسى خورانى هم ترجمه‏اى است از كتاب« شهرستانهاى ايران( فهرست شهرستانهاى ايران) كه يكى از نادرترين منابع جغرافياى تاريخى ايران عصر ساسانى است و در اصل به زبان پهلوى در 3 برگ تأليف شده و اصل پهلوى آن از بين‏رفته است. موسى خورنى در ناحيه غربى ارمنستان( دهكده خورنگ) بين سالهاى 405 و 410 ميلادى متولد شد. يوزف ماركوارت با توجه به پنج اثر, يعنى دو نسخه كامل‏و خلاصه جغرافياى موسى خورنى، توضيحات سن مارتين( 1819 م)، مجموعه آثار موسى‏خورنى( 1862) و نيز اضافات آرسن سوكرى( 1881)، كتاب« ايرانشهر بر مبناى جغرافياى‏موسى خورنى» را تأليف و به همراه تعليقات و ملحقات متعددى به چاپ رسانده است. ماركوارت نام ايرانشهر را كه اصطلاحى باستانى براى قلمرو ايران و استانهاى ايران بوده است بر اساس نام كتاب شهرستانهاى ايران كه از متون قديمى ساسانى به زبان پهلوى است ونيز كتاب جغرافياى موسى خورنى كه وى آن را با توجه به جغرافياى بطلميوس تأليف كرده، انتخاب كرده است.

 محتواى اصلى كتاب« ايرانشهر در جغرافياى بطلميوس» با توجه به كتاب« شهرستانهاى ايران» اين نواحى‏را در بر مى‏گيرد: 1- ماد 2- اليمايى( خوزستان) 3- پارس 4- اريك( شرق ماد) 5- درياى هيركان 6- اسكيت‏ها 7- بين النهرين 8- بابل.

 در متن حاضر ذيل هر يك از مباحث هشتگانه فوق، مطالب هر دو نسخه كتاب موسى خورنى‏كامل و خلاصه شده و براى استفاده محققان پشت سر هم آمده است. ماركوارت توضيحات و اضافات‏متعددى براى اين نواحى نوشته است و براى تكميل نوشته خود، ملحقاتى نيز به متن كتاب افزوده‏است كه شامل مطالب ذيل مى‏باشد: مرزبانان ارمنستان، حدود تاريخى كرمان، تخارستان و....

ويژگى‏ها

 آنچه نوشته ماركوارت را از ديگر نوشته‏ها و تأليفات پيشين برجسته و ممتازمى‏كند، توضيحات و مقايسه‏هاى ماركوارت با ديگر آثار نويسندگان قديمى يونان مانند استرابو، جهانگردان و زائران قديم چين و جغرافيدانان جهان اسلام مانند ابن خرداذبه، اصطخرى، مقدسى و غيره است.

 از طرف ديگر تسلط ماركوارت به زبانهاى ايرانى، ارمنى، سريانى و چينى و به‏ويژه يونانى، كتاب ايرانشهر بر مبناى جغرافياى موسى خورنى و مبحث ديگر آن، ايرانشهر در جغرافياى بطلميوس‏را بسيار پربار و سرآمد كرده است. مبحث نسبتا طولانى طخارستان كه در اين كتاب مطرح شده در كمتر اثرى به چشم مى‏خورد.

نسخه‏شناسى

 كتاب ماركوارت بر اساس دو نسخه كامل جغرافياى موسى خورنى و نسخه خلاصه‏شده موسى خورنى تهيه شده است. اين كتاب به وسيله دكتر مريم مير احمدى‏از آلمانى به فارسى ترجمه شده است. نسخه حاضر( ترجمه دكتر مير احمدى) در قطع وزيرى با جلدگالينگور در 272 صفحه براى بار نخست در سال 1383 ش توسط« انتشارات طهورى»( تهران) منتشرشده است.

منابع

 1- مقدمه دكتر مريم مير احمدى، مترجم كتاب.

 2- غلامحسين صدرى افشار و...، فرهنگ فارسى اعلام، ص 646

يوذف ماركوارت

درباره مؤلف      

 يوذف ماركوارت 1864- 1930 م، مستشرق آلمانى‏وى تحصيلات خود را ابتدا در شهر رايشفتاخ ناحيه ووتمبرگ آلمان شروع كرد و پس‏از مطالعه در زمينه زبانهاى شرقى، فلسفه باستان و تاريخ ملل به گرفتن دكترا نائل شد. دهه 1910 م نيز به عنوان محقق علمى در ليدن هلند سپرى كرد. فعاليتهاى علمى وى بعدهادر دانشگاه توبنيگن ادامه يافت. در سال 1912 تدريس خود را شروع كرد و ابتدا با سمت‏دانشيارى و سپس با درجه استادى به عنوان پروفسور زبانهاى شرقى و ارمنى در دانشگاه برلين به تدريس و تحقيق مشغول شد. شيوه تحقيقات ماركوارت در آثارمتعددش, يعنى مقايسه اثرى قديمى با كتابهاى متعدد و هم‏عصر آن اثر، دشوارى زيادى براى‏محققان معاصر و هم‏زمان ماركوارت به‏وجود آورد و به علت همين سخت‏نويسى و استفاده ازمنابع متعدد يونانى، سريانى، ارمنى و چينى، بارها مورد سرزنش قرار گرفت. اما وى به كارعلمى و اساسى خود ايمان داشت و تقريبا در همه آثارش همين شيوه و روش را تا پايان عمر به كار گرفت.

 سخت‏نويسى ماركوارت در اثرى كه در ذيل به معرفى آن مى‏پردازيم به چشم مى‏خورد.

 آثار و نوشته‏هاى متعددى از ماركوارت در زمان حيات و پس از درگذشت وى منتشر شده است محور پژوهشهاى وى تاريخ ايران و تحقيق در جغرافياى اساطيرى و تاريخى ايران شرقى بود.