سایت تخصصی تاریخ اسلام

   

     
حجر بن عدی، قیام سرخ

پس از جریان سقیفه و یاری جستن امیرمومنان(ع) از مبارزان بدرو سابقین صحابه، که به شهادت کوثرالهی فاطمه زهرا(علیهاالسلام) و فرزند پاک وی محسن شش ماهه انجامید، می‏توان‏قیام حجربن کندی را نخستین حرکت‏خونین شیعه به شمار آورد.
تاریخ دقیق تولد حجربن عدی در دست نیست; ولی برخی از منابع‏تاریخی، از وی به عنوان صحابی کم‏سن و سالی که در کسب فضایل‏انسانی و ملکات نفسانی در ردیف بزرگان آنها بود، نام برده‏اند.
پس اگر سن او را در اواخر حیات رسول خدا (ص) هفده سال بدانیم،می‏توانیم سن وی را هنگام شهادت حدود 58 سال به شمار آوریم.
اسلام حجر
پس از غزوه بدر، آفتاب اسلام در آسمان مدینه ظاهر شد و دیدگان‏بسیاری را خیره ساخت. دیگر اسلام امری درونی باوری مخفی نبود;سرود پیکارهای خونینی بود که در صفوف پولادین مردان سترگ تجلی‏می‏کرد و ایمان راسخ مومنان راسیتن را در صحنه جهاد به تصویرمی‏کشید. نوید پیروزی توحید که از تکبیر رعد آسای شیرخدا درنبرد احزاب ظاهر شد، پیکر حق جویان را نیرویی تازه بخشید.
صدای دل انگیز اسلام در سراسر جزیره‏العرب پیچید و معارف زلالش‏سمت دلهای مشتاق سرازیر شد. سیل تشنگان حقیقت از نقاط مختلف‏جهان سوی مدینه شتافتند. برخی مانند سلمان فارسی، ابوذر غفاری‏و اویس قرنی انفرادی و بعضی نیز گروهی نزد پیغمبر اکرم(ص)رفته، در کمال آزادی اسلام را می‏پذیرفتند. در تاریخ اسلام،کسانی که به صورت گروهی به ملاقات رسول خدا(ص) شتافته، به اسلام‏ایمان می‏آوردند «وفد» نامیده می‏شوند. این گروهها به دو دسته‏تقسیم می‏شود:
1- بزرگانی که از اعتبار سیاسی یا قبیله‏ای بر خوردار بودند،در راس گروهی از طرفدارانشان به مدینه می‏آمدند و بسیاری ازآنان نیز با شنیدن سخنان رسول خدا(ص) مسلمان می‏شدند.
2- کسانی که در پی کشف حقایق و خارج شدن از کجروی‏های عقیدتی،با یک هم فکری به حضور فرستاده خداوند شرفیاب شده، به دور ازگرایشهای قومی و سیاسی به اسلام می‏پیوستند.
حجر بن عدی نوجوانی حقجو بود و در شمار دسته دوم جای داشت.
سال دقیق ایمان آوردنش معلوم نیست; ولی می‏توان گفت: وی همراه‏برادرش هانی بن عدی به مجلس پیغمبر اکرم(ص) آمد و به دست‏مبارک آن حضرت به دین اسلام مشرف شد.
سیمای علمی حجر
برخی از محدثان حجر را از تابعین، یعنی کسانی که با یاران‏رسول خدا(ص) معاشرت نزدیک داشتند، شمرده‏اند; اما بیشتر مورخان‏و محدثان، ضمن تصریح به کم سن بودنش، وی را از بزرگان صحابه‏پیامبراکرم دانسته‏اند. در حقیقت این نکته را می‏توان دلیل‏روشنی بر وسعت ابعاد علمی و عملی حجر دانست; زیرا هیچ کس بدون‏این دو نمی‏تواند به مقام بلند اصحاب بزرگ نبی اکرم(ص) دست‏یابد. او در این زمینه از چنان درجه‏ای بر خوردار بود که حتی مورخان‏اهل سنت نیز وی را ثقه یعنی کسی‏که در گفتارو کردار مورداعتماد کامل است، شمرده‏اند. در فقه شیعه نیز، ضمن اعتبار همین‏معنا راویی را به این نام می‏خوانند که در فهم نقل روایت‏گرفتار خطا و فراموشی نشود. افزون بر این، فردی که در جوانی‏بار علمی و عملی سالخوردگان دانشمند را بر دوش گیرد، باید ازهوش و استعداد بالا; انگیزه نیرومند، اراده و کوشش عالی وتزکیه و خود سازی روحی نسبتا کاملی بر خور دار باشد.
سیمای معنوی، اجتماعی و نظامی
حجر بن عدی افزون بر فضیلتهای علمی، در بعد ایمان و بندگی‏پروردگار نیز مقامی والا داشت. عرفان عملی آن مرد خدا چنان بودکه بسیاری از مخالفان تشیع، که در عدم انصاف شهره‏اند،کرامتهای روحی آن شیعه مخلص را تا مرز مستجاب الدعوه بودن‏نگاشته‏اند. او در بعد اجتماعی نیز چهره‏ای شاخص داشت و نفوذمردمی‏اش در تمام مراحل قیامش به چشم می‏خورد. حمایت گسترده‏عمومی و استقامت پسندیده وی در برابر دو چهره فریبکار وخونریز تاریخ بشر، معاویه و فرزند ابیه نشان دهنده نفوذ والای‏حجربن عدی است. بسیاری از منابع تاریخی اهل سنت‏به معروف‏بودنش به «حجرالخیر» گواهی داده‏اند. هنگام نماز و دفن‏ابوذر، در ربذه همراه مالک اشتر بود. حضور وی در رده‏های بالای‏فرماندهی سپاه امیرمومنان(ع) و حکومتهای پیشین بخشی دیگر ازویژگیهای شایسته او را نمایان می‏سازد. در جنگ صفین، از سوی‏امام(ع) به فرماندهی قبیله بزرگ کنده برگزیده شد و در حماسه‏نهروان، در سمت ریاست میسره ارتش نیرومند آن حضرت لشکرگمراهان را به خاک مذلت افکند. حدود شایستگیهای انسانی وی‏افزون بر گنجایش این گفتار است.
بنابراین، بدانچه گذشت‏بسنده می‏کنم و سخن را در باره قیام‏تاریخی حجر پی می‏گیریم.
در سال 41 هجری مغیره بن شعبه از سوی معاویه حاکم کوفه شد. به‏شهادت تاریخ و حتی صاحب نظران غیر مسلمان، معاویه نخستین کسی‏بود که به نام خلیفه اسلامی، به رسم شاهان ایران و امپراطوران‏روم باستان، حکومت کرد. او ضمن فرمانی به مغیره به نکات زیرتاکید ورزید:
1- به کار بردن تازیانه بر مردم ضروری است.
2- از ناسزاگفتن به امیرمومنان(ع) و تحقیر پیروانش خود داری‏نگردد.
3- از شیعیان عیب‏جویی کرده، بر تکریم عثمان و هواخواهانش‏افزوده شود.
اولین درسی که فرزند هند به کارگزاران خود داد، استفاده اززور و حاکمیت‏شلاق برای کوبیدن جسم و جان مردم بود و جالب‏اینکه او این عمل ظالمانه را از ویژگیهای سیاست و خردمندی‏می‏شمارد.
خداوند حق را به آب روان و حیات‏بخش تشبیه کرده که سرسبزی‏طبیعت و شادابی مردم در گرو وجود او است. و برای باطل نیزکفهای سبک و بی ارزش را مثال آورده که روی جریان آب در هیئتی‏خیره کننده ظاهر می‏شود و سرانجام با تمام ابهت کاذبش از میان‏می‏رود. معاویه که حق را شناخته و از باطل بودن خود به خوبی‏آگاه بود، تمام سعی خویش را در مبارزه با حق به کار برد تابتواند چند روزی به بقای ظاهری حکومتش ادامه دهد. مبارزه‏پیگیر معاویه با نام علی(ع) که تجسم همه نیکیها و تجلی تمام‏زیباییهای هستی است; گویای نهایت پستی و پلیدی اوست. اومی‏دانست امیرمومنان(ع) کسی نیست که با مرگ به نیستی بپیوندد.
و دیگر هیچ اثری بر جامعه ننهد. بنا براین، جلوه دادن نام علی‏و از میان بردن عظمت‏یادش رادر راس برنامه‏های خود قرار داد.
البته معاویه واقعا از قتل عثمان متاثر نبود. عبدالفتاح‏عبدالمقصود، که خود از محققان معاصر اهل سنت است، در جلد دوم‏کتاب علی(ع) می‏نویسد: «برای معاویه زندگی و خلافت عثمان مطرح‏نیست. او به حکومت‏خود می‏اندیشد. زمانی که بقای ریاست‏خود رادر قوام خلافت عثمان بداند، از او دفاع می‏کند; و روزی هم که‏تشخیص دهد از بر افراشتن علم خونخواهی خلیفه به مقاصد خودبهتر می‏رسد، مقدماتش را فراهم می‏سازد. چنانکه وقتی استمداد اورا شنید، با آنکه یکصد هزار مرد جنگی در اختیار داشت، التفاتی‏به کمک خواهی وی نکرد. چون خبر قتل عثمان به او رسید، او که‏منتظر چنان لحظه‏ای بود به تحریک مردم پرداخت; چه اینکه تحریک‏از انگیزه‏های نفسانی و تجارت معاویه سرسلسله امویان بود که‏این بار نیز غریزه تجارت پیشه‏اش وی را به تاخیر در کمک به‏عثمان و هدفهای وسیعتر و سودمندتری راهنمایی کرد.
مغیره بن‏شعبه، که ابن اثیر در جلد دوم تاریخ معروف خود وی را در شمارچند مرد با هوش عرب قرار داده است، مردی فریبکار و نیرنگ بازبود. جرجی زیدان مسیحی می‏نویسد: «واما مغیره اگر شهر هفت‏دروازه‏ای باشد و از هیچ دروازه آن کسی بدون فریب و فسون بیرون‏آمدن نتواند، مغیره از تمام آن هفت دروازه بیرون می‏جهد.
این‏بار عقل تجارت‏گر آن پیر تبهکار سود ظاهری‏اش را در پیروی ازتمایلات پسر ابوسفیان دید و فرمان حاکم شام را اطاعت کرد.حقوق پیروان مکتب علوی را به تاخیر می‏انداخت و گاه از اصل‏پرداخت آن نیز خود داری می‏ورزید. او، چون دیگر فرمانروایان‏دستگاه اموی، به مسجد و منبر به عنوان ابزار مصالح شخصی و حب‏و بغضهای فردی می‏نگریست. روزی در خطبه نماز جمعه به امیرمومنان(ع) و خاندان وحی ناسزاگفت. ناگاه صدای اعتراض حجر بن‏عدی کلامش را برید. هرچند جملات حجر کوتاه بود، ولی بسیار پرمحتوا و شورانگیز می‏نمود. «تو حق نداری حقوق ما را به تاخیراندازی و در اموال مردم بدون اجازه آنان تصرف کنی.تو نمی‏توانی به امیرمومنان(ع) یعنی به بهترین مخلوق خداونداهانت روا داری.»
آنگاه بر روان علی(ع) دورد فرستاد و معاویه‏و حاکم بی‏شرمش را لعن و نفرین کرد.چون مغیره به مرکز فرمانروای‏اش رسید، هواخواهان بنی امیه ونیز فرومایگانی که هر روز در پی موقعیتهای ویژه به مدح‏قدرتهای تازه مشغولند، نزدش شتافتند; بر کشتن حجر و یارانش‏تاکید کردند و گفتند: «چنانچه حجر و شیعیان مخالف را تنبیه‏نکنی، سبب شورش دیگران می‏شوند. و امیر شام از تو دلگیر خواهدشد.»
مغیره در آخرین روزهای زندگی، مانند بیشتر جنایتکاران‏جهان که خود را در آخر خط مشاهده می‏کنند، حقایقی را به زبان‏آورد که عمری به خاطر سود جویی بیشتر به جنگ آنان رفته بود.ولی افسوس که حقایق پس از ناتوانی جنایتکاران آشکار می‏گردد.در حالی که سران قبایل گرد بسترش حلقه زده بودند، گفت: «اجل‏من فرا رسیده، نمی‏خواهم نیکان این شهر را بکشم تا آنها خوشبخت‏و من بدبخت‏باشم. معاویه در این دنیا عزیز و مغیره در آخرت‏ذلیل گردد.
او، که به گفته مسعودی و طبری به دلیل شیوع بیماری طاعون ازآن شهر گریخته بود و سرانجام پس از بازگشت‏به سبب همان بلای‏عمومی از دنیا رفت. سیاست‏بازی ماهر بود که به هر چیز از دیدسود شخصی می‏نگریست و در این راه از هیچ کردار پستی کوتاهی‏نمی‏کرد.
غلامحسین صمیمی
 
    

< قبلی		بعدی >