سایت تخصصی تاریخ اسلام

کتاب تاریخ نیشابور

 نام رايج و مشهور اين كتاب در طول قرون« تاريخ نيشابور» بوده ولى گويا نام اصلى آن« تاريخ النيسابوريين» است زيرا هدف مؤلف دراين كتاب معرفى رجال و عالمان نيشابور بوده است. اين كتاب مفصل بوده‏است. در تعداد مجلدات آن اختلاف نظر وجود دارد. خليفه نيشابورى، كه موثق‏ترين منبع در اين زمينه است، آن را چهارده مجلد ذكر كرده است.كتاب با مقدمه‏اى درباره فضيلت خراسان و نيشابور شامل احاديثى از پيامبر اكرم( ص) و سخنانى از صحابه و تابعين و بعضى بزرگان ديگر در اين باره، آغاز شده، آنگاه‏مؤلف بزرگانى را معرفى كرده است كه در عصر اسلامى از نيشابور برخاسته‏اند يا به‏آنجا وارد شده و مقيم گشته يا از آنجا گذشته‏اند و سپس به تاريخ و جغرافياى‏نيشابور پرداخته است. وى در بخش زندگى‏نامه‏ها شرح حال 2680 تن ازبزرگان نيشابور را آورده و آنها را در هشت طبقه دسته‏بندى كرده است كه با صحابه‏پيامبر اكرم آغاز و با معاصران مؤلف ختم مى‏شود.

کتاب تاریخ فتح اندلس

مؤلّف‌ در این‌ کتاب‌ در باره‌ فتح‌ اندلس‌ توسط‌ مسلمانان‌ و برخی‌ ازحکمرانان‌ آن‌ مطالبی‌ را ارائه‌ می‌دهد. این‌ کتاب‌ از آثار قرن‌ سوم‌ هجری‌ و ازمنابع‌ معتبر در باره‌ اندلس‌ اسلامی‌ به‌ شمار می‌آید.اسلام در هر نقطه از جهان که قدم نهاد، با خود برکت آورد و طراوت و خرمی و شکوفایی ، و با آموزه های انسان سازانه و دانش پرورانه خود انسانهای فرهیخته ای تربیت کرد و بنای فرهنگ و مدنیتی شامخ و پر شکوه را برافراشت. اما داستان ورود اسلام به اسپانیا و پی افکندن کاخ بلند دانش و تمدن در این سرزمین ، خود حکایت دیگری است خواندنی و پند آموز. نیاز به شناخت تاریخ عمومی اندلس از آغاز فتح اسلامی تا پایان پادشاهی گرانادا (غرناطه) و بررسی اوضاع مسلمانان این سرزمین و نیز تاثیرات ژرف و ماندگار اندلس عزیز اسلامی در تاریخ تمدن بشری یک نیاز ضروری است. با توجه به همین ضرورتها و نیازها بوده که بنیاد پژوهشهای اسلامی دست به ترجمه آثاری چند در زمینه تاریخ اسلام و اندلس زده است که کتاب حاضر یکی از آنهاست.

این کتاب اثر ابن قوطیه مورخ، محدث، فقیه، لغوی و شاعر اندلسی سده سوم و چهارم هجری است . این متن کهن و ارزنده تاریخی مشتمل بر رویدادهای تاریخی اندلس از آغاز گشایش آن به دست مسلمانان تا مرگ امیر عبدالله اموی ، به سال 300هجری است و یکی از منابع مهم و معتبر در این زمینه به شمار می آید، چندان که هیچ پژوهنده ای در تاریخ اندلس اسلامی از آن بی نیاز نیست.

کتاب ایرانشهر در جغرافیای بطلمیوس

ايرانشهر در جغرافياى بطلميوس» بر اساس دو نسخه از متن اصلى كتاب« جغرافياى موسى خورنى» ارمنى و سه اثر از سه محقق ديگر كه همگى توضيحاتى درباره كتاب جغرافياى موسى خورنى مى‏باشند و در اواخر قرن نوزدهم ميلادى منتشر شده‏اند، توسط ماركوارت تهيه شده است. كتاب موسى خورانى هم ترجمه‏اى است از كتاب« شهرستانهاى ايران( فهرست شهرستانهاى ايران) كه يكى از نادرترين منابع جغرافياى تاريخى ايران عصر ساسانى است و در اصل به زبان پهلوى در 3 برگ تأليف شده و اصل پهلوى آن از بين‏رفته است. محتواى اصلى كتاب« ايرانشهر در جغرافياى بطلميوس» با توجه به كتاب« شهرستانهاى ايران» اين نواحى‏را در بر مى‏گيرد: 1- ماد 2- اليمايى( خوزستان) 3- پارس 4- اريك( شرق ماد) 5- درياى هيركان 6- اسكيت‏ها 7- بين النهرين 8- بابل.

آنچه نوشته ماركوارت را از ديگر نوشته‏ها و تأليفات پيشين برجسته و ممتازمى‏كند، توضيحات و مقايسه‏هاى ماركوارت با ديگر آثار نويسندگان قديمى يونان مانند استرابو، جهانگردان و زائران قديم چين و جغرافيدانان جهان اسلام مانند ابن خرداذبه، اصطخرى، مقدسى و غيره است.

 از طرف ديگر تسلط ماركوارت به زبانهاى ايرانى، ارمنى، سريانى و چينى و به‏ويژه يونانى، كتاب ايرانشهر بر مبناى جغرافياى موسى خورنى و مبحث ديگر آن، ايرانشهر در جغرافياى بطلميوس‏را بسيار پربار و سرآمد كرده است. مبحث نسبتا طولانى طخارستان كه در اين كتاب مطرح شده در كمتر اثرى به چشم مى‏خورد.

ترجمه کتاب معجم البلدان

این کتاب یک معجم جغرافیایی است که شامل مهم ترین مصادر جغرافی در فرهنگ اسلامی است. بیش از 15038 موضوع جغرافیایی پیرامون شهرهای عالم در آن مطرح شده است که از جانب غرب، اندلس و از جانب شرق، چین را شامل می شود.معلومات و اطلاعات این کتاب، منحصر به جغرافیا نیست بلکه یک دایرة المعارف روش مند است که به موضوعات تاریخ، علم انساب، لغت، ادب، آداب و رسوم و تراجم هم پرداخته است.این کتاب یکی از مصادر اسلامی برای پژوهشگران این علوم با گرایش اسلامی است که تاریخ معرفت و شناخت را در سایه دولت های اسلامی بیان کرده است.کتاب‌های جغرافیایی نویسندگان دیگر و سفرهای خود منبع اطلاعات این کتاب بوده است؛ در مورد هر محل، علاوه بر اطلاعات جغرافیایی، مطالب دیگری از قبیل آوردن نام اشخاص مهم مربوط به آن و نقل اشعار شاعران و ذکر حوادث تاریخی ارزش این کتاب را بیشتر کرده است. این کتاب مقدمۀمفصلی دارد در وصف زمین و اقلیم هفت‌گانه و بیان اصطلاحات جغرافیایی که مکرراً در کتاب می‌آید. یاقوت حموی مدت پانزده سال، از ۶۱۱ق تا سال مرگش در ۶۲۶ق، به تألیف این کتاب اشتغال داشته است.

کتاب زین الأخبار

يكي از كتاب هاي معتبر زبان فارسي كه حاوي اطلاعات دقيق و كهن در باب تاريخ عمومي و تاريخ ايران باستان است و مولف آن رعايت ايجاز و اختصار را كرده و كتاب خود را با نثري ساده و روان و متمايل به شيوه عصر ساماني تدوين كرده، «زين الاخبار» است. مولف كتاب، «ابوسعيد عبدالحي بن ضحاك بن محمود گرديزي»، از نويسندگان و دبيران دوره غزنوي (قرن پنجم هجري) است.«زين الاخبار» در سال 443 ه. ق تاليف شده و وقايع سال هاي ميان 389 تا 443 را از ديده ها و شنيده هاي مولف از معاصران خويش بازتاب مي دهد. اين كتاب ارزشمند در واقع كهن ترين تاريخ مستقل فارسي به نثر درباره سلسله هاي شاهان ايراني قبل از اسلام و بعد از آن است و در آن درباره اعياد مسلمانان، يهوديان، نصارا، پارسيان و هندوان مطالب و اطلاعات مهمي آمده است. علاوه براين،«زين الاخبار» شامل بيش از نيم قرن از تاريخ غزنويان است كه مولف آن را با استفاده از مشاهدات خود و به نثري روان نگاشته است. تصحيح انتقادي حاضر از اين كتاب، با پيشگفتار مفصلي درباره «زين الاخبار» و نسخه هاي آن آغاز مي شود.